การเปลี่ยนแปลงของก๊าซเผยบริเวณกำเนิดเจ็ต
นักดาราศาสตร์ที่ศึกษาหลุมดำมวลยิ่งยวดซึ่งอยู่ห่างจากโลกประมาณ 420 ล้านปีแสง พบการเปลี่ยนแปลงสำคัญของสสารที่กำลังตกลงสู่หลุมดำ นั่นคือจานก๊าซที่ค่อนข้างเย็นสิ้นสุดลงที่ระยะประมาณ 20 เท่าของรัศมีหลุมดำจากศูนย์กลาง ก่อนเปลี่ยนเป็นพลาสมาที่ร้อนถึงหลายร้อยล้านองศา และมีเจ็ตแคบ ๆ พุ่งออกมาจากภายในบริเวณชั้นในนี้
สารบัญ
การสังเกตมุ่งไปที่ 3C120 วัตถุในทิศทางของกลุ่มดาววัว ซึ่งหลุมดำตรงศูนย์กลางมีมวลประมาณ 60 ล้านเท่าของดวงอาทิตย์ นักวิจัยผสานข้อมูลจากดาวเทียมดาราศาสตร์รังสีเอกซ์ XRISM ของญี่ปุ่นกับเครือข่ายกล้องโทรทรรศน์วิทยุระหว่างประเทศ เพื่อเชื่อมโยงโครงสร้างของก๊าซที่ไหลเข้ากับบริเวณที่เจ็ตซึ่งพุ่งออกมาก่อตัวขึ้น
ตามประกาศของมหาวิทยาลัยโทโฮคุ ทีมวิจัยสามารถสังเกตแหล่งกำเนิดเจ็ตทรงพลังนี้พร้อมกันเป็นครั้งแรก โดยใช้ XRISM และเครือข่ายกล้องโทรทรรศน์วิทยุระหว่างประเทศ ผลการศึกษาตีพิมพ์ในวารสาร The Astrophysical Journal Letters เมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2026 เวลา 17.00 น. ตามเวลาญี่ปุ่น
ผลการศึกษาช่วยไขปริศนาเฉพาะข้อหนึ่งว่า หลุมดำที่กำลังกินสสารอย่างรวดเร็วสามารถขับกระแสก๊าซที่เคลื่อนที่ด้วยความเร็วใกล้แสงได้อย่างไร โครงสร้างที่พบใหม่นี้เชื่อมโยงการสิ้นสุดของจานก๊าซที่เย็นกว่า การไหลของสสารชั้นในที่ร้อนจัด และเจ็ตที่พุ่งออกมาจากภายในบริเวณดังกล่าว
เหตุใดหลุมดำที่กำลังกินสสารจึงเป็นปริศนา
ฮิโรฟุมิ โนดะ รองศาสตราจารย์มหาวิทยาลัยโทโฮคุ และคาซึฮิโระ ฮาดะ รองศาสตราจารย์มหาวิทยาลัยนาโกย่าซิตี เป็นผู้เขียนหลักที่รับผิดชอบการติดต่อของงานวิจัย ทีมของทั้งคู่ศึกษาระบบที่มีทั้งสสารไหลเข้าปริมาณมากและเจ็ตทรงพลังพุ่งออกมาพร้อมกัน
คำอธิบายหลักข้อหนึ่งเกี่ยวกับเจ็ตเหล่านี้เชื่อมโยงกับการหมุนของหลุมดำและสนามแม่เหล็กรอบตัว ตามแนวคิดนี้ สนามแม่เหล็กช่วยดึงพลังงานจากหลุมดำที่กำลังหมุน แล้วขับสสารออกไปด้วยความเร็วมหาศาล
การป้อนสสารอย่างรวดเร็วทำให้คำอธิบายดังกล่าวซับซ้อนขึ้น นักวิจัยพิจารณาว่าสสารปริมาณมากที่ไหลเข้ามารบกวนการสะสมพลังงานแม่เหล็กซึ่งจำเป็นต่อการคงกำลังของเจ็ตหรือไม่ ดังนั้นระบบที่ได้รับสสารจำนวนมากจึงเป็นบททดสอบที่เข้มข้นสำหรับกลไกที่เสนอไว้
3C120 เปิดโอกาสให้นักดาราศาสตร์ตรวจสอบกระบวนการทั้งสองด้าน สสารกำลังตกลงสู่หลุมดำตรงศูนย์กลาง ขณะที่เจ็ตพาสสารและพลังงานบางส่วนออกจากบริเวณโดยรอบ งานวิจัยเชื่อมโยงกระบวนการเหล่านี้ผ่านโครงสร้างของก๊าซที่อยู่ใกล้หลุมดำ
ตำแหน่งที่จานก๊าซเย็นกว่าสิ้นสุดลง
ข้อค้นพบหลักของทีมคือ จานก๊าซที่ค่อนข้างเย็นสิ้นสุดลงที่ระยะประมาณ 20 เท่าของรัศมีหลุมดำ เมื่อเข้าใกล้ศูนย์กลางมากขึ้น สสารจะอยู่ในรูปกระแสพลาสมาที่ร้อนกว่ามาก มหาวิทยาลัยระบุว่านี่เป็นลักษณะของกระแสสสารชั้นในที่ทฤษฎีการดึงพลังงานจากหลุมดำที่กำลังหมุนคาดการณ์ไว้
จานพอกพูนมวลคือโครงสร้างแบนราบของสสารที่โคจรรอบวัตถุอัดแน่นขณะเคลื่อนเข้าด้านใน คำนี้อธิบายการรวมตัวของสสารและการไหลเข้าสู่วัตถุตรงกลาง ในกรณีนี้ จุดสำคัญคือขอบด้านในของจาน จานก๊าซที่เย็นกว่าสิ้นสุดลงก่อนถึงหลุมดำ และมีกระแสสสารอีกชนิดหนึ่งอยู่ในบริเวณด้านใน
ในบทความวิจัย ผู้เขียนอธิบายว่า XRISM แยกสเปกตรัมเส้นการเปล่งรังสีเหล็ก Fe-Kα ที่กว้างออกได้ โดยรูปร่างของเส้นสะท้อนผลจากการเคลื่อนที่ในวงโคจรและการเลื่อนไปทางแดงเนื่องจากแรงโน้มถ่วง การปรับแบบจำลองให้เข้ากับรูปร่างดังกล่าวระบุว่าขอบด้านในของจานอยู่ที่ 17.4 รัศมีความโน้มถ่วง โดยมีค่าความไม่แน่นอน +6.3 และ −6.5 รัศมีความโน้มถ่วง ที่ระดับความเชื่อมั่น 1σ รัศมีความโน้มถ่วงคือมาตรวัดระยะทางที่กำหนดจากมวลของหลุมดำ ก่อนหน้านี้ การวัดด้วยเครื่องตรวจจับ CCD รังสีเอกซ์มีข้อจำกัดด้านความละเอียดพลังงาน ทำให้แยกรูปแบบเส้นสเปกตรัมของจานออกจากเส้นดูดกลืนเหล็กแคบ ๆ และการสะท้อนจากสสารที่อยู่ไกลได้ยาก
พลาสมาคือก๊าซที่ร้อนจัดจนทำให้อิเล็กตรอนแยกออกจากอะตอม เหลืออนุภาคที่มีประจุไฟฟ้า ที่อุณหภูมิหลายร้อยล้านองศา กระแสสสารชั้นในเป็นสภาพแวดล้อมสุดขั้วที่สนามแม่เหล็กสามารถส่งผลต่อการเคลื่อนที่ของสสารได้
นักวิจัยยังระบุว่าเจ็ตพุ่งออกมาจากภายในบริเวณที่ขอบด้านในของจานล้อมไว้ และแคบลงจนกลายเป็นกระแสเข้มข้น ความสัมพันธ์เชิงตำแหน่งนี้เป็นจุดเชื่อมโยงหลักระหว่างสสารที่ไหลเข้าและเจ็ต กล่าวคือ การเปลี่ยนผ่านสู่พลาสมาร้อนเกิดขึ้นนอกตำแหน่งที่เจ็ตพุ่งออกมา
ข้อโต้แย้งในบทความผสานการวัดจานเข้ากับภาพจากกล้องโทรทรรศน์วิทยุ เมื่อลากแนวเส้นแสดงรูปร่างเจ็ตที่วัดได้ย้อนกลับไปยังขอบฟ้าเหตุการณ์ของหลุมดำ จะได้รัศมีเจ็ตที่ใกล้เคียงกับหรือน้อยกว่ารัศมีที่จานถูกตัดขาด ผู้เขียนตีความเรขาคณิตนี้ว่าเป็นหลักฐานที่บ่งชี้ว่าเจ็ตเชื่อมโยงกับกระแสสสารชั้นในที่ร้อนและมีความหนาเชิงเรขาคณิต ซึ่งอยู่ภายในจานเย็นที่บางและถูกตัดขาดที่ราว 20 รัศมีความโน้มถ่วง กระแสสสารที่หนานี้อาจคงสนามแม่เหล็กระดับใหญ่ที่จำเป็นต่อการดึงพลังงานจากการหมุนผ่านกระบวนการ Blandford–Znajek ได้ แม้หลุมดำจะกำลังกินสสารอย่างรวดเร็ว อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงกลไกที่เป็นไปได้ ยังไม่ใช่ข้อสรุปที่ยืนยันแล้ว หลักฐานที่พบเกี่ยวข้องกับการจัดวางของจานและเจ็ต และไม่ได้แสดงให้เห็นโดยตรงว่าการปล่อยเจ็ตเกิดจากสนามแม่เหล็ก
แสงสองชนิดช่วยเชื่อมโยงภาพ
XRISM และเครือข่ายกล้องโทรทรรศน์วิทยุตรวจสอบระบบนี้คนละส่วน รังสีเอกซ์ให้ข้อมูลเกี่ยวกับสสารพลังงานสูงใกล้หลุมดำ ส่วนการสังเกตการณ์ทางวิทยุเผยโครงสร้างของเจ็ต เมื่อนำผลการวัดมารวมกัน นักวิจัยจึงเปรียบเทียบบริเวณที่สสารไหลเข้ากับกระแสที่ไหลออกได้
XRISM ย่อมาจาก X-Ray Imaging and Spectroscopy Mission องค์การสำรวจอวกาศญี่ปุ่น (JAXA) เป็นผู้นำการพัฒนาร่วมกับ NASA องค์การอวกาศยุโรป มหาวิทยาลัย และสถาบันวิจัยต่าง ๆ เครื่องตรวจจับของภารกิจนี้จำแนกพลังงานรังสีเอกซ์ได้อย่างแม่นยำสูง ช่วยให้นักดาราศาสตร์ตรวจสอบสภาพทางกายภาพของสสารที่อยู่ห่างไกลได้
สเปกโทรสโกปีคือการแยกแสงตามพลังงานหรือความยาวคลื่น เช่นเดียวกับแสงที่มองเห็นได้ซึ่งประกอบด้วยสีต่าง ๆ รังสีเอกซ์ก็มีพลังงานหลายระดับ การวัดความแตกต่างเหล่านี้ให้ข้อมูลแก่นักวิจัยได้มากกว่าภาพถ่ายทั่วไป
เครือข่ายกล้องโทรทรรศน์วิทยุให้รายละเอียดที่คมชัดเป็นพิเศษ โดยผสานการสังเกตการณ์จากกล้องโทรทรรศน์ที่ตั้งอยู่ห่างกันมาก ทำให้ได้กำลังแยกภาพเทียบเท่ากล้องโทรทรรศน์ขนาดประมาณโลก ความละเอียดหมายถึงความสามารถในการแยกแยะลักษณะที่อยู่ใกล้กัน แทนที่จะรวมเป็นจุดพร่ามัวจุดเดียว
โครงการสังเกตการณ์ร่วมนี้รวบรวมการวัดจากวันที่ต่างกัน ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งหมด XRISM สังเกตการณ์ 3C120 ระหว่างวันที่ 19 ถึง 24 มีนาคม 2025 ตามเวลา UTC โดยมีเวลารับแสงสุทธิประมาณ 200 กิโลวินาที หรือราว 56 ชั่วโมง GMVA สังเกตการณ์ต่อเนื่องที่ความถี่ 86 GHz เป็นเวลา 20 ชั่วโมง ตั้งแต่ 9 UT ของวันที่ 26 เมษายน ถึง 5 UT ของวันที่ 27 เมษายน 2025 ส่วนการสังเกตการณ์ของ EAVN ที่ความถี่ 22 GHz เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 23 เมษายน 2025 ขณะที่ชุดข้อมูล VLBA ครอบคลุมช่วงสังเกตการณ์ในเดือนกุมภาพันธ์ มีนาคม เมษายน และมิถุนายน 2025
เครือข่ายกล้องโทรทรรศน์ที่ครอบคลุมหลายทวีป
การสังเกตการณ์ทางวิทยุใช้เครือข่ายสามชุดที่ทำงานในช่วงความยาวคลื่นต่างกัน แต่ละชุดนำสถานีสังเกตการณ์ในรูปแบบเฉพาะมาร่วมปฏิบัติการ ทำให้การศึกษาครอบคลุมมากกว่าที่กล้องโทรทรรศน์เดี่ยวหรือย่านความถี่เดียวจะทำได้
- เครือข่าย Global Millimeter VLBI Array หรือ GMVA ใช้สถานี 18 แห่งในสหรัฐฯ ยุโรป ชิลี เกาหลีใต้ และกรีนแลนด์ สังเกตการณ์ที่ความยาวคลื่น 3 มิลลิเมตร
- เครือข่าย Very Long Baseline Array หรือ VLBA ใช้สถานี 10 แห่งในสหรัฐฯ สังเกตการณ์ที่ความยาวคลื่น 7 มิลลิเมตรและ 2 เซนติเมตร
- เครือข่าย East Asian VLBI Network หรือ EAVN ใช้สถานี 10 แห่งในญี่ปุ่น เกาหลีใต้ และจีน สังเกตการณ์ที่ความยาวคลื่น 1 เซนติเมตร
VLBI ย่อมาจาก very long baseline interferometry เป็นเทคนิคที่ผสานสัญญาณจากกล้องโทรทรรศน์วิทยุซึ่งตั้งอยู่ห่างกันมาก เพื่อให้นักวิจัยสร้างภาพโครงสร้างขนาดเล็กมากบนท้องฟ้าได้ ระยะห่างระหว่างสถานีสังเกตการณ์ช่วยกำหนดว่าเครือข่ายจะแยกรายละเอียดได้คมชัดเพียงใด
เครือข่ายทั้งสามประกอบด้วยสถานีที่เข้าร่วม 18, 10 และ 10 แห่งตามลำดับ จุดเด่นของแต่ละเครือข่ายอยู่ที่ขอบเขตทางภูมิศาสตร์และช่วงความยาวคลื่นที่ต่างกัน ซึ่งทำให้ได้มุมมองจากคลื่นวิทยุหลายแบบสำหรับการศึกษา 3C120 ครั้งนี้
จากการส่งดาวเทียมสู่วงโคจรถึงการเผยแพร่ผลการศึกษา
XRISM เดินทางสู่วงโคจรก่อนเริ่มการศึกษานี้ประมาณสามปี ภารกิจดังกล่าวทำให้นักวิจัยเข้าถึงข้อมูลรังสีเอกซ์ที่มีความแม่นยำสูง ซึ่งนำมาใช้ร่วมกับเครือข่ายกล้องโทรทรรศน์วิทยุระหว่างประเทศที่มีอยู่แล้วได้
- 7 กันยายน 2023: XRISM ถูกส่งขึ้นสู่อวกาศด้วยจรวด H-IIA หมายเลข 47
- 19 ตุลาคม 2026: ผลการศึกษาตีพิมพ์ในวารสาร The Astrophysical Journal Letters เวลา 17.00 น. ตามเวลาญี่ปุ่น
- 20 ตุลาคม 2026: มหาวิทยาลัยโทโฮคุเผยแพร่ประกาศอธิบายขอบจาน กระแสพลาสมาร้อน และโครงสร้างเจ็ต
บทความมีชื่อว่า "Disk truncation triggers relativistic jet launching of a highly accreting supermassive black hole." กล่าวอย่างง่าย ชื่อบทความเชื่อมโยงการสิ้นสุดของจานก๊าซที่เย็นกว่ากับการกำเนิดเจ็ตที่เคลื่อนที่ด้วยความเร็วใกล้แสงจากหลุมดำซึ่งกำลังรับสสารปริมาณมาก
เหตุใดโครงสร้างนี้จึงสำคัญต่อกาแล็กซี
เจ็ตจากหลุมดำมวลยิ่งยวดมีบทบาทสำคัญต่อการก่อตัวและวิวัฒนาการของกาแล็กซี เพราะมันพาพลังงานออกจากบริเวณใจกลาง การทำความเข้าใจว่าพลังงานเริ่มเดินทางออกไปได้อย่างไรจึงเป็นส่วนหนึ่งของการทำความเข้าใจว่าหลุมดำตรงศูนย์กลางกาแล็กซีส่งผลต่อสิ่งแวดล้อมโดยรอบอย่างไร
การสังเกตการณ์ 3C120 ทำให้ประเด็นนี้เป็นรูปธรรมผ่านโครงสร้างสสารเฉพาะแบบ จานก๊าซที่เย็นกว่าสิ้นสุดลงที่ระยะประมาณ 20 เท่าของรัศมีหลุมดำ มีกระแสพลาสมาอยู่ในบริเวณชั้นใน และมีเจ็ตพุ่งออกมาจากภายใน นักวิจัยสามารถใช้โครงสร้างนี้ทดสอบการคำนวณว่า สนามแม่เหล็กและการหมุนขับกระแสสสารที่พุ่งออกมาได้อย่างไร
ผลการศึกษายังเชื่อมโยงสภาวะสุดขั้วสองด้านที่มักอธิบายแยกจากกัน ได้แก่ หลุมดำที่กลืนกินสสารและเจ็ตที่พาสสารพุ่งออกไป ในระบบนี้ การเปลี่ยนผ่านระหว่างก๊าซที่เย็นกว่ากับพลาสมาที่ร้อนจัดเป็นตัวเชื่อมโยงทางกายภาพระหว่างกระบวนการทั้งสอง
มหาวิทยาลัยโทโฮคุระบุว่าผลการศึกษานี้เป็นอีกก้าวสู่การทำความเข้าใจว่าการหมุนของหลุมดำขับเคลื่อนเจ็ตอย่างไร งานที่เหลือคือการอธิบายกลไกอย่างละเอียด รวมถึงวิธีที่สนามแม่เหล็กทำงานร่วมกับกระแสสสารร้อนชั้นในเพื่อถ่ายโอนพลังงานไปยังกระแสสสารที่หลุดออกมา
ประเด็นสำคัญ
- หลุมดำตรงศูนย์กลางของ 3C120 มีมวลประมาณ 60 ล้านเท่าของดวงอาทิตย์ และอยู่ห่างออกไปประมาณ 420 ล้านปีแสงในทิศทางของกลุ่มดาววัว
- จานก๊าซที่ค่อนข้างเย็นสิ้นสุดลงที่ระยะประมาณ 20 เท่าของรัศมีหลุมดำจากศูนย์กลาง ก่อนเปลี่ยนเป็นพลาสมาที่มีอุณหภูมิหลายร้อยล้านองศา
- เจ็ตแคบ ๆ พุ่งออกมาจากภายในบริเวณชั้นในนี้ สอดคล้องกับการจัดวางเชิงตำแหน่งที่ทฤษฎีซึ่งนักวิจัยกล่าวถึงคาดการณ์ไว้ หลักฐานทางเรขาคณิตสนับสนุนความเป็นไปได้ของกระบวนการ Blandford–Znajek แต่ไม่ได้แสดงให้เห็นโดยตรงว่าการปล่อยเจ็ตเกิดจากสนามแม่เหล็ก
- ทีมวิจัยผสานข้อมูล XRISM ที่สังเกตการณ์ระหว่างวันที่ 19–24 มีนาคม 2025 โดยมีเวลารับแสงสุทธิประมาณ 200 กิโลวินาที เข้ากับการสังเกตการณ์ทางวิทยุที่ประสานงานกันระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงมิถุนายน 2025 รวมถึงการสังเกตการณ์ GMVA ต่อเนื่อง 20 ชั่วโมงในวันที่ 26–27 เมษายน
- ผลการศึกษาตีพิมพ์ในวารสาร The Astrophysical Journal Letters เมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2026






