ศูนย์การบินจีน-ลาวจุดคำถามถึงเวียดนามและขอบเขตอิทธิพลของปักกิ่งในภูมิภาค

ศูนย์ฝึกที่มีนัยเชิงยุทธศาสตร์กว้างไกล

ศูนย์ฝึกกองทัพอากาศแห่งใหม่ในลาวที่ได้รับการสนับสนุนจากจีน มีเป้าหมายอย่างเป็นทางการเพื่อช่วยพัฒนาทักษะให้แก่นักบินลาว แต่ที่ตั้ง ทางวิ่ง และรายงานการนำเครื่องบินมาประจำการก่อให้เกิดคำถามที่กว้างกว่านั้นว่า สิ่งอำนวยความสะดวกแห่งนี้อาจกลายเป็นที่มั่นถาวรของกองทัพจีนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีปด้วยหรือไม่

ศูนย์สนับสนุนและฝึกอบรมร่วมจีน-ลาว และสถาบันการบินมิตรภาพจีน-ลาว เปิดดำเนินการที่สนามบินบ้านเกิด เมืองเวียงจันทน์ ซึ่งอยู่ห่างจากนครหลวงเวียงจันทน์ไปทางเหนือราว 50 กิโลเมตร เมื่อวันที่ 29 กันยายน กระทรวงกลาโหมจีนระบุว่า สิ่งอำนวยความสะดวกทั้งสองแห่งจะได้รับการบำรุงรักษาและบริหารงานร่วมกัน และจะช่วยลาวเสริมสร้างการฝึกกองทัพอากาศ กระทรวงฯ ระบุว่าศูนย์แห่งนี้ “ไม่ได้มุ่งเป้าไปที่ประเทศที่สาม” และจะสนับสนุนสันติภาพและเสถียรภาพในภูมิภาค

ประกาศดังกล่าวไม่ได้ระบุว่าจะมีบุคลากรจีนใช้สถานที่กี่คน จะนำเครื่องบินหรืออุปกรณ์ชนิดใดมาประจำการ หรือกองทัพปลดปล่อยประชาชนจีน (PLA) จะได้รับสิทธิ์เข้าถึงในระดับใด ประเด็นที่ยังไม่ทราบเหล่านี้มีความสำคัญ เพราะโรงเรียนฝึกที่บริหารร่วมกันแตกต่างจากฐานทัพที่กองกำลังต่างชาติเข้าถึงเพื่อปฏิบัติการได้โดยเฉพาะหรือในระยะยาว

ภาพถ่ายดาวเทียมเชิงพาณิชย์ที่สำนักข่าวตรวจสอบพบทางวิ่งลาดยางใหม่ยาวราว 2,000 เมตร ทางขับขนาน ลานจอดอากาศยาน หอบังคับการบิน และอาคารใหม่ ภาพที่ถ่ายในช่วงเปิดศูนย์แสดงให้เห็นเครื่องบิน 8 ลำ ซึ่งนักวิเคราะห์ระบุว่าเป็นเครื่องบิน Hongdu JL-8 ที่ผลิตในจีน หรือที่เรียกว่า K-8 พร้อมยานพาหนะทางทหาร เครื่องบินรุ่นนี้ใช้ฝึกบินและสามารถติดตั้งอาวุธน้ำหนักเบาได้

สิ่งที่ทราบเกี่ยวกับบ้านเกิด

บ้านเกิดเป็นสนามบินในแขวงเวียงจันทน์ ใกล้แนวเส้นทางรถไฟจีน-ลาว และอยู่ไม่ไกลจากเมืองหลวง มีรายงานว่าเริ่มก่อสร้างสนามบินที่ขยายพื้นที่ในช่วงปลายปี 2025 ทางวิ่งและโครงสร้างพื้นฐานสนับสนุนที่สร้างขึ้นถือเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญจากลานบินขนาดเล็กเดิมในพื้นที่

ลาวมีกองทัพอากาศขนาดเล็ก โดยมียานบินในฝูงบิน เช่น เฮลิคอปเตอร์ลำเลียงและเครื่องบินฝึกบิน การประเมินที่มีอยู่แตกต่างกันเกี่ยวกับจำนวนและสภาพของเครื่องบิน K-8 และเครื่องบินฝึกชนิดอื่นที่แน่ชัด แต่นักวิเคราะห์โดยทั่วไปมองว่ากองทัพอากาศลาวมีขีดความสามารถจำกัดและพึ่งพาพันธมิตรต่างชาติด้านการฝึก สถาบันเฉพาะทางแห่งนี้อาจช่วยแก้ช่องว่างดังกล่าว ด้วยการฝึกนักบิน และอาจรวมถึงเจ้าหน้าที่ซ่อมบำรุงและบุคลากรการบินด้านอื่น ๆ

จีนยังไม่ได้เผยแพร่รายละเอียดหลักสูตรของสถาบัน หรือระบุว่าเครื่องบินจีนจะประจำอยู่ที่บ้านเกิดต่อไปหลังเสร็จสิ้นการฝึกหรือไม่ ดังนั้น การพบเห็นเครื่องบิน K-8 จึงยังไม่อาจยืนยันได้ด้วยตัวเองว่าใครเป็นเจ้าของหรือปฏิบัติการเครื่องบินแต่ละลำ หรือเครื่องบินจะอยู่ที่นั่นนานเพียงใด รูปแบบการใช้งาน การผลัดเปลี่ยนกำลังพล และสัดส่วนการควบคุมของลาวกับจีนจะช่วยให้ประเมินประเด็นนี้ได้ชัดเจนขึ้น

พื้นที่แห่งนี้มีประวัติทางทหารมายาวนาน ในยุคสงครามเวียดนาม สนามบินดังกล่าวรู้จักกันในชื่อ Lima Site 44 และเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายลานบินที่ใช้ในปฏิบัติการลับของสหรัฐฯ ในลาว Air America ซึ่งเป็นสายการบินที่สำนักงานข่าวกรองกลางสหรัฐฯ (CIA) ถือครองอย่างลับ ๆ ใช้พื้นที่แห่งนี้สนับสนุนปฏิบัติการต่าง ๆ ซึ่งรวมถึงการขนส่งกองกำลังม้งและเสบียง การนำพื้นที่กลับมาใช้เป็นสถานที่ด้านการบินทางทหารเพิ่มนัยสำคัญทางประวัติศาสตร์ให้บ้านเกิด แม้โครงการปัจจุบันจะจัดตั้งโดยลาวและจีนภายใต้บริบททางการเมืองและกฎหมายที่แตกต่างออกไป

เหตุใดเวียดนามจึงจับตาอย่างใกล้ชิด

ความกังวลของเวียดนามมีรากฐานทั้งจากภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ ลาวมีพรมแดนด้านตะวันตกติดกับเวียดนามเป็นแนวยาว และฮานอยรักษาความสัมพันธ์ทางการเมืองและการทหารที่ใกล้ชิดกับเวียงจันทน์มาตั้งแต่ช่วงการเคลื่อนไหวของคอมมิวนิสต์ในทศวรรษ 1960 และ 1970 ตามธรรมเนียมแล้ว เวียดนามมองลาวและกัมพูชาเป็นประเทศเพื่อนบ้านที่มีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ตามแนวปีกตะวันตกของตน

ขณะเดียวกัน จีนและเวียดนามเป็นคู่แข่งกันจากการอ้างสิทธิ์ทับซ้อนในทะเลจีนใต้ ซึ่งข้อพิพาทดังกล่าวทำให้ความตึงเครียดปะทุขึ้นเป็นระยะ การมีบทบาททางทหารของจีนในลาวที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นอาจทำให้ปักกิ่งเข้าถึงเส้นทางและสิ่งอำนวยความสะดวกใกล้เวียดนามได้มากขึ้นในยามเกิดวิกฤต นักวิเคราะห์เตือนว่า การมีทหารประจำการถาวรอาจทำให้เวียดนามวางแผนป้องกันประเทศได้ยากขึ้น หรือเพิ่มขีดความสามารถของจีนในการติดตามความเคลื่อนไหวในภูมิภาค ทั้งหมดนี้เป็นเพียงความเป็นไปได้ ไม่ใช่ขีดความสามารถที่พิสูจน์แล้วของศูนย์แห่งนี้ในสภาพปัจจุบัน

เวียดนามยังไม่ได้แสดงความเห็นอย่างเป็นทางการต่อการเปิดศูนย์บ้านเกิด การไม่แสดงความเห็นไม่ได้ยืนยันว่าเวียดนามเห็นชอบหรือคัดค้าน แต่มีแนวโน้มว่าเวียดนามจะประเมินพัฒนาการนี้ควบคู่ไปกับความสัมพันธ์ด้านความมั่นคงอื่น ๆ ของจีนในภูมิภาค รวมถึงการเข้าไปมีส่วนร่วมที่ฐานทัพเรือเรียมของกัมพูชา

ส่วนลาวพยายามรักษาสมดุลความสัมพันธ์กับจีน เวียดนาม ไทย และรัสเซียมาเป็นเวลานาน นับตั้งแต่ปี 1986 นโยบายต่างประเทศของประเทศยึดแนวทางไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใดอย่างเป็นทางการ การมีสิ่งอำนวยความสะดวกร่วมกับจีนอาจทำให้ความร่วมมือด้านกลาโหมลึกซึ้งขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องหมายความว่าเวียงจันทน์ละทิ้งนโยบายดังกล่าว สิทธิ์เข้าถึงเพื่อปฏิบัติการที่แต่ละฝ่ายได้รับจะช่วยให้เห็นภาพข้อตกลงชัดเจนขึ้น

ส่วนหนึ่งของเครือข่ายในต่างประเทศที่กำลังขยายตัว แต่ยังมีข้อจำกัด

มีการกล่าวถึงบ้านเกิดควบคู่กับสถานที่ทางทหารในต่างประเทศอีกสองแห่งที่เชื่อมโยงกับจีน จีนเปิดฐานทัพในต่างประเทศอย่างเป็นทางการแห่งแรกที่จิบูตีในปี 2017 เพื่อสนับสนุนปฏิบัติการต่าง ๆ รวมถึงภารกิจต่อต้านโจรสลัด ส่วนในกัมพูชา มีการเปิดฐานทัพเรือเรียมที่ขยายด้วยเงินทุนจากจีนในปี 2025 พนมเปญระบุว่าสถานที่แห่งนี้ยังเปิดให้กองทัพเรือของประเทศที่เป็นมิตรเข้าใช้ได้ ขณะที่เจ้าหน้าที่ต่างชาติบางส่วนแสดงความกังวลว่าจีนอาจได้สิทธิ์เข้าถึงเป็นพิเศษหรือแต่เพียงผู้เดียว

การเปรียบเทียบนี้มีประโยชน์ แต่สถานที่ทั้งสามแห่งไม่ได้มีลักษณะเหมือนกัน จิบูตีเป็นฐานส่งกำลังบำรุงใกล้เส้นทางเดินเรือสำคัญ เรียมเป็นฐานทัพเรือในอ่าวไทย ส่วนบ้านเกิดเป็นศูนย์ฝึกและสนับสนุนด้านการบินในประเทศที่ไม่มีทางออกสู่ทะเล คอลลิน โคห์ นักวิชาการด้านความมั่นคงจากสิงคโปร์ มองว่าสถานที่ในลาวอาจมีลักษณะใกล้เคียงกับแบบจิบูตีมากกว่าเรียม และกล่าวว่าอาจถือได้ว่าเป็นฐานทัพต่างประเทศเต็มรูปแบบแห่งแรกของจีนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นี่เป็นการประเมินบทบาทที่อาจเกิดขึ้น ไม่ใช่สถานะอย่างเป็นทางการที่รัฐบาลทั้งสองเห็นพ้องกัน

ถ้อยคำว่า “ศูนย์สนับสนุนและฝึกอบรมร่วม” ยังเปิดช่องให้มีระดับการเข้าถึงทางทหารที่แตกต่างกัน ข้อตกลงที่จีนประกาศอาจยังเน้นการฝึก หรืออาจพัฒนาไปสู่การมีที่ปรึกษา เครื่องบิน เสบียง หรือการสนับสนุนอื่น ๆ เพิ่มขึ้น ในทางการทหาร การมีหน่วยสนับสนุนด้านส่งกำลังบำรุงอาจช่วยให้กองกำลังปฏิบัติการได้สะดวกขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องมีอุปกรณ์และระบบป้องกันที่จำเป็นต่อการเปิดปฏิบัติการรบขนาดใหญ่

กระทรวงกลาโหมจีนใช้ถ้อยคำในลักษณะคล้ายกันเกี่ยวกับความร่วมมือและการไม่มุ่งเป้าต่อประเทศที่สาม สำหรับสิ่งอำนวยความสะดวกในลาวและกัมพูชา นักวิเคราะห์กล่าวว่า การพัฒนาสถานที่เหล่านี้ทีละขั้นอาจช่วยให้ปักกิ่งขยายบทบาททางทหารในต่างประเทศได้ในระยะยาว ขณะเดียวกันก็สามารถนำเสนอแต่ละโครงการในระยะแรกว่าเป็นข้อตกลงทวิภาคีที่มีขอบเขตจำกัด

ทางวิ่งรองรับอะไรได้ และทำอะไรไม่ได้

ทางวิ่งยาวประมาณ 2,000 เมตรรองรับเครื่องบินทหารบางประเภทได้ รวมถึงเครื่องบินฝึกและเครื่องบินโจมตีเบาที่พบในบ้านเกิด ทางวิ่งที่ยาวขึ้นอาจรองรับเครื่องบินได้หลากหลายขึ้น ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับน้ำหนักเครื่องบิน ความสูงจากระดับน้ำทะเล สภาพอากาศ และสิ่งอำนวยความสะดวกอื่น ๆ ของสนามบิน รายงานเกี่ยวกับความเป็นไปได้ที่จะขยายทางวิ่งในอนาคตทำให้นักวิเคราะห์จับตาการก่อสร้างที่อาจบ่งชี้ถึงแผนรองรับเครื่องบินขนาดใหญ่ขึ้น

ผู้สังเกตการณ์บางคนคาดการณ์ว่า หากขยายทางวิ่งแล้ว ในที่สุดอาจรองรับเครื่องบินลำเลียง เครื่องบินเติมเชื้อเพลิงกลางอากาศ หรืออากาศยานตรวจการณ์ได้ การใช้งานเหล่านี้ต้องอาศัยมากกว่าทางวิ่ง ไม่ว่าจะเป็นคลังเชื้อเพลิง สิ่งอำนวยความสะดวกด้านการซ่อมบำรุง ระบบสื่อสารที่ปลอดภัย ลูกเรือที่ผ่านการฝึก และการสนับสนุนภาคพื้นดินที่เหมาะสม ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานสาธารณะว่าบ้านเกิดมีโครงสร้างพื้นฐานครบถ้วนสำหรับรองรับการปฏิบัติการของเครื่องบินขนาดใหญ่ในระยะยาว

ภูมิศาสตร์เป็นข้อจำกัดเพิ่มเติม ลาวไม่มีทางออกสู่ทะเลและมีประเทศอื่นล้อมรอบ ดังนั้น เครื่องบินที่ปฏิบัติการจากบ้านเกิดจะต้องอาศัยสิทธิ์ใช้ห้วงอากาศของประเทศอื่นนอกลาวสำหรับภารกิจจำนวนมาก นอกจากนี้ จีนยังมีฐานทัพอากาศขนาดใหญ่กว่าและมีอุปกรณ์พร้อมกว่าในดินแดนของตนเอง คอลลิน โคห์ นักวิเคราะห์จากสิงคโปร์เตือนว่า ปัจจัยเหล่านี้จำกัดคุณค่าในการปฏิบัติการโดยตรงของสถานที่แห่งนี้ต่อการฉายแสนยานุภาพทางทหารของจีน

นักวิเคราะห์อีกกลุ่มมองว่าสถานที่แห่งนี้อาจมีประโยชน์ในฐานะจุดสนับสนุนการฝึกร่วม การเยือนเพื่อฝึก หรือการส่งกำลังบำรุงในวงจำกัด นอกจากนี้ ยังอาจช่วยกระชับความสัมพันธ์ทางทหารระหว่างจีนกับลาว และทำให้ปักกิ่งคุ้นเคยกับเส้นทางบินในภูมิภาคมากขึ้น ภารกิจเหล่านี้มีคุณค่าทางการทูตและยุทธศาสตร์ได้ แม้สถานที่แห่งนี้จะไม่สามารถรองรับปฏิบัติการรบขนาดใหญ่ได้ด้วยตัวเอง

ความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจเป็นฉากหลัง

ความร่วมมือด้านกลาโหมระหว่างจีนกับลาวเติบโตควบคู่ไปกับความเชื่อมโยงทางเศรษฐกิจที่ลึกซึ้งขึ้น รถไฟจีน-ลาวซึ่งเปิดให้บริการในปี 2021 ช่วยพัฒนาการเชื่อมต่อด้านคมนาคมระหว่างสองประเทศ และทำให้ลาวผนวกเข้ากับจีนตอนใต้มากขึ้น การลงทุนและเงินทุนจากจีนยังมีบทบาทโดดเด่นทั่วเศรษฐกิจลาว

ความสัมพันธ์ดังกล่าวเชื่อมโยงบ้านเกิดเข้ากับโครงสร้างพื้นฐานของจีนในทางปฏิบัติ และเป็นบริบททางการเมืองที่สำคัญ กระทรวงกลาโหมจีนกล่าวว่าสิ่งอำนวยความสะดวกแห่งนี้เกิดจาก “ความเคารพซึ่งกันและกันและการปรึกษาหารืออย่างเท่าเทียม” อย่างไรก็ตาม นักวิเคราะห์บางคนชี้ว่าการพึ่งพาเงินทุนและการลงทุนจากจีนของลาวอาจเป็นปัจจัยที่ทำให้ปักกิ่งมีอิทธิพล หนี้สาธารณะของลาวอยู่ในระดับสูง และจีนเป็นเจ้าหนี้ทวิภาคีรายใหญ่ที่สุดของลาว ตามงานวิจัยที่มีการอ้างถึงในรายงานข่าวเมื่อไม่นานมานี้

การพึ่งพาทางเศรษฐกิจไม่ได้หมายความว่าจะนำไปสู่การควบคุมทางทหารโดยอัตโนมัติ ลาวยังคงมีอำนาจอย่างเป็นทางการในการตัดสินใจว่าจะอนุญาตให้กองกำลังต่างชาติใช้ดินแดนของตนหรือไม่และอย่างไร คำถามสำคัญคือจีนจะได้สิทธิ์เข้าถึงแต่เพียงผู้เดียวหรือไม่ บุคลากรและเครื่องบินจีนจะประจำการนานเพียงใด และกองทัพลาวยังคงกำกับดูแลปฏิบัติการได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่

ความร่วมมือทางทหารระหว่างจีนกับลาวยังรวมถึงการหารือระดับสูง ในเดือนมิถุนายน ทองลุน สีสุลิด ประธานประเทศลาว พบกับสี จิ้นผิง ประธานาธิบดีจีน ที่กรุงปักกิ่ง โดยผู้นำทั้งสองเห็นพ้องที่จะเสริมสร้างความร่วมมือด้านกลาโหม สีเสนอการหารือรูปแบบ “3+3” ซึ่งประกอบด้วยเจ้าหน้าที่ด้านการต่างประเทศ กลาโหม และความมั่นคงสาธารณะ โดยมีเป้าหมายเพื่อกระชับการประสานงานด้านความมั่นคงและการบังคับใช้กฎหมาย การฝึกร่วมทางทหารที่เรียกว่า Peace Train 2026 มุ่งเน้นความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมและบริการแพทย์ทหาร

ประเด็นที่ต้องจับตาต่อไป

สำหรับรัฐบาลที่กำลังประเมินว่าบ้านเกิดจะยังคงเป็นศูนย์ฝึก หรือจะขยายบทบาทออกไป สิ่งบ่งชี้ที่ชัดเจนที่สุดคือการปฏิบัติจริงมากกว่าถ้อยแถลง นักวิเคราะห์ชี้ให้จับตาระยะเวลาและความถี่ในการนำเครื่องบินมาประจำการ จำนวนและหน้าที่ของบุคลากรจีน รวมถึงการที่ปักกิ่งได้รับสิทธิ์เข้าถึงพื้นที่ส่วนใดของศูนย์แต่เพียงผู้เดียวหรือไม่

การก่อสร้างอาจให้เบาะแสเพิ่มเติม ระบบป้องกันภัยทางอากาศ คลังเชื้อเพลิงหรือกระสุนขนาดใหญ่ สิ่งอำนวยความสะดวกด้านการซ่อมบำรุงที่ขยายเพิ่ม และอุปกรณ์ตรวจการณ์ อาจรองรับภารกิจที่นอกเหนือจากการฝึกนักบินได้ ไม่มีตัวบ่งชี้ใดเพียงอย่างเดียวที่พิสูจน์ได้ว่าสถานที่แห่งนี้เป็นฐานทัพจีนถาวร แต่หากเกิดขึ้นพร้อมกับการนำกำลังมาประจำการอย่างต่อเนื่อง ก็จะชี้ถึงบทบาททางทหารที่มีนัยสำคัญมากขึ้น

ในขณะนี้ ความสำคัญของสถานที่แห่งนี้มีทั้งด้านกายภาพและการเมือง บ้านเกิดทำให้ลาวมีศูนย์ฝึกแห่งใหม่ และเปิดทางให้จีนกระชับความสัมพันธ์ด้านกลาโหมกับประเทศหุ้นส่วนที่ตั้งอยู่ในตำแหน่งยุทธศาสตร์ ความสำคัญในการปฏิบัติการในอนาคตยังไม่แน่นอน โดยถูกจำกัดจากโครงสร้างพื้นฐานในปัจจุบันและการที่ลาวไม่มีทางออกสู่ทะเล

สรุปประเด็นสำคัญ

• จีนและลาวเปิดศูนย์ฝึกและสนับสนุนด้านการบินร่วมกันที่สนามบินบ้านเกิดเมื่อวันที่ 29 กันยายน
• ทางวิ่งยาวประมาณ 2,000 เมตร และภาพถ่ายดาวเทียมพบเครื่องบิน 8 ลำ ซึ่งนักวิเคราะห์ระบุว่าเป็นเครื่องบินฝึกและโจมตีเบา K-8
• รัฐบาลทั้งสองไม่ได้เปิดเผยจำนวนบุคลากรจีน ข้อตกลงเกี่ยวกับเครื่องบิน หรือเงื่อนไขการเข้าถึงของ PLA
• เวียดนามมีแนวโน้มจับตาสถานที่แห่งนี้ เนื่องจากมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับลาวและมีข้อพิพาทกับจีนในทะเลจีนใต้
• บ้านเกิดอาจพัฒนาเป็นสถานที่สนับสนุนทางทหารที่มีบทบาทมากขึ้น แต่ขีดความสามารถทางทหารในปัจจุบันยังถูกจำกัดด้วยโครงสร้างพื้นฐานและที่ตั้งของลาวซึ่งไม่มีทางออกสู่ทะเล