กระบวนการพิจารณาคดีเจ็ดปีมาถึงช่วงชี้ขาด
ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) จะอ่านคำพิพากษาในวันที่ 19 พฤศจิกายน 2026 ว่าเมียนมาละเมิดอนุสัญญาว่าด้วยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948 จากการปฏิบัติต่อชาวโรฮิงญาหรือไม่ คำตัดสินดังกล่าวมีขึ้นเจ็ดปีหลังแกมเบียยื่นฟ้อง และกว่าเก้าปีหลังปฏิบัติการทางทหารผลักดันชาวโรฮิงญากว่า 740,000 คนให้หนีไปบังกลาเทศ
สารบัญ
- กระบวนการพิจารณาคดีเจ็ดปีมาถึงช่วงชี้ขาด
- อะไรทำให้เมียนมาต้องขึ้นศาล?
- เหตุใดแกมเบียจึงยื่นฟ้องได้?
- ผู้พิพากษาวินิจฉัยอย่างไรว่ามีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นหรือไม่?
- คำให้การของผู้รอดชีวิตและความรุนแรงทางเพศเป็นประเด็นสำคัญ
- มีการเรียกร้องการคุ้มครองและการชดใช้ค่าเสียหายอย่างไรบ้าง?
- เหตุใดคำพิพากษาจึงไม่อาจทำให้ผู้ลี้ภัยกลับบ้านได้ทันที
- ชีวิตในค่ายทำให้การรอคอยยากลำบากยิ่งขึ้น
- การบังคับใช้คำตัดสินเผชิญแรงกดดันทางการเมือง
- วันสำคัญที่กำหนดทิศทางคดี
- ประเด็นสำคัญ
บันทึกคดีอย่างเป็นทางการของศาลระบุว่า การพิจารณาคดีต่อสาธารณะจะเริ่มเวลา 10.00 น. ที่กรุงเฮก หรือ 09.00 น. GMT ณ วังสันติภาพ ผู้พิพากษายูจิ อิวาซาวะ ประธานศาล ICJ มีกำหนดอ่านคำพิพากษา ซึ่งมีผลผูกพันคู่กรณีและไม่สามารถอุทธรณ์ได้
สำหรับผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญาราว 1.2 ล้านคนที่อาศัยอยู่ในบังกลาเทศในขณะนี้ สิ่งที่เดิมพันมีทั้งการยอมรับความทุกข์ทรมานของพวกเขา การชดเชย การคืนสิทธิ และความเป็นไปได้ที่จะได้กลับบ้าน ชาวโรฮิงญาอีกราว 520,000 คนยังคงอยู่ในเมียนมา ซึ่งการสู้รบและข้อจำกัดต่าง ๆ ยังคงคุกคามความปลอดภัยของพวกเขา
คณะผู้พิพากษาต้องวินิจฉัยประเด็นหลายข้อ ได้แก่ เมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์หรือไม่ ไม่สามารถป้องกันหรือลงโทษการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์หรือไม่ และปฏิบัติตามคำสั่งคุ้มครองที่ศาลออกในปี 2020 หรือไม่ นอกจากนี้ แกมเบียยังเรียกร้องให้มีการชดใช้ค่าเสียหายและหลักประกันว่าจะไม่เกิดการละเมิดอีก
คำพิพากษานี้จะเป็นคำวินิจฉัยเนื้อหาคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ครั้งที่สามของ ICJ ต่อจากคดีที่เกี่ยวข้องกับบอสเนียและโครเอเชีย เหตุผลในการวินิจฉัยอาจเป็นแนวทางให้กระบวนการพิจารณาคดีอื่น ๆ รวมถึงคดีที่แอฟริกาใต้กล่าวหาอิสราเอลว่าฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในกาซา ซึ่งอิสราเอลปฏิเสธ อย่างไรก็ตาม ผู้รอดชีวิตชาวโรฮิงญาต้องการคำตอบก่อนว่าเกิดอะไรขึ้นกับครอบครัวและชุมชนของตน
อะไรทำให้เมียนมาต้องขึ้นศาล?
กองทัพเมียนมาเปิดปฏิบัติการในรัฐยะไข่ตอนเหนือเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม 2017 หลังจากกองทัพกอบกู้โรฮิงญาอาระกัน หรือ ARSA โจมตีฐานรักษาความมั่นคง ข้อกล่าวหาที่ศาลพิจารณาครอบคลุมปฏิบัติการที่เริ่มขึ้นในปี 2016 และทวีความรุนแรงในเดือนสิงหาคม 2017
ผู้รอดชีวิตเล่าถึงการสังหาร การข่มขืน และหมู่บ้านที่ถูกเผาราบเป็นหน้ากลอง คณะค้นหาข้อเท็จจริงของสหประชาชาติสรุปในปี 2018 ว่ามีหลักฐานเพียงพอให้สอบสวนผู้บัญชาการระดับสูงของกองทัพในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ อาชญากรรมต่อมนุษยชาติ และอาชญากรรมสงคราม เมียนมาปฏิเสธข้อกล่าวหาเรื่องการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ และระบุว่าปฏิบัติการของตนเป็นการตอบโต้การโจมตีด้วยอาวุธ
ชาวโรฮิงญาเป็นชนกลุ่มน้อยชาติพันธุ์ที่นับถือศาสนาอิสลามเป็นส่วนใหญ่ และมีรากเหง้าในรัฐยะไข่มาอย่างยาวนาน รัฐบาลเมียนมาหลายชุดปฏิบัติต่อพวกเขาในฐานะผู้อพยพจากบังกลาเทศ ขณะที่กฎหมายสัญชาติปี 1982 ทำให้คนส่วนใหญ่ไม่มีสัญชาติ การไม่ได้รับการรับรองทางกฎหมายเป็นประเด็นสำคัญในข้อเรียกร้องของผู้ลี้ภัยที่ต้องการกลับบ้านอย่างมั่นคง
ฮาซีนา คาตุน วัย 34 ปี สูญเสียสามีและพี่ชายจากการสังหารหมู่ที่อินน์ดิน ขณะนี้เธอเลี้ยงดูลูกชายสามคนในค็อกซ์บาซาร์ ประเทศบังกลาเทศ ในที่พักพิงที่สร้างจากไม้ไผ่และแผ่นพลาสติก เธอกล่าวถึงสิ่งที่ต้องการจากคำพิพากษาว่า
เราหวังว่าคำพิพากษาจะนำความยุติธรรมมาให้เรา และปูทางให้เราได้กลับบ้าน เราต้องการกลับไปเมียนมาอย่างมีศักดิ์ศรี ปลอดภัย มีสัญชาติ และได้รับสิทธิอย่างครบถ้วน
เหตุใดแกมเบียจึงยื่นฟ้องได้?
แกมเบียยื่นคำร้องต่อศาลเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2019 โดยได้รับการสนับสนุนจากองค์การความร่วมมืออิสลาม ซึ่งมีสมาชิก 57 ประเทศ ทั้งแกมเบียและเมียนมาเป็นภาคีอนุสัญญาว่าด้วยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ซึ่งกำหนดหน้าที่ให้ประเทศต่าง ๆ ป้องกันและลงโทษการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
มาตรา 9 ของอนุสัญญาเปิดทางให้ข้อพิพาทระหว่างรัฐภาคีเกี่ยวกับการตีความและการบังคับใช้ รวมถึงความรับผิดของรัฐต่อการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ เข้าสู่การพิจารณาของ ICJ ได้ แกมเบียโต้แย้งว่าพันธกรณีร่วมกันดังกล่าวทำให้ตนมีสิทธิดำเนินการ แม้อาชญากรรมที่ถูกกล่าวหาจะเกิดขึ้นในพื้นที่ห่างไกล
เมียนมาคัดค้านสิทธิดังกล่าว โดยส่วนหนึ่งโต้แย้งว่าแกมเบียดำเนินการในฐานะตัวแทนขององค์การความร่วมมืออิสลาม เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม 2022 ศาลปฏิเสธข้อคัดค้านเบื้องต้นของเมียนมา ยืนยันเขตอำนาจศาลตามมาตรา 9 และวินิจฉัยว่าคำร้องของแกมเบียสามารถรับไว้พิจารณาได้
คำวินิจฉัยดังกล่าวทำให้คดีเดินหน้าจากข้อโต้แย้งว่าศาลมีอำนาจพิจารณาหรือไม่ ไปสู่การตรวจสอบข้อกล่าวหาเรื่องการละเมิดโดยตรง การเปลี่ยนแปลงรัฐบาลของเมียนมาไม่ได้ทำให้กระบวนการยุติลง อองซานซูจีเดินทางไปชี้แจงปกป้องประเทศด้วยตนเองในเดือนธันวาคม 2019 ส่วนทางการทหารยังคงต่อสู้คดีหลังโค่นล้มรัฐบาลของเธอในเดือนกุมภาพันธ์ 2021
ผู้พิพากษาวินิจฉัยอย่างไรว่ามีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นหรือไม่?
อนุสัญญาว่าด้วยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กำหนดให้ต้องมีเจตนาทำลายกลุ่มชาติ กลุ่มชาติพันธุ์ กลุ่มเชื้อชาติ หรือกลุ่มศาสนา ไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วน ผู้พิพากษาต้องพิจารณาทั้งการกระทำที่เกิดขึ้นและจุดประสงค์เบื้องหลัง เจตนาเฉพาะนี้เป็นข้อพิพาททางกฎหมายสำคัญในคดีเมียนมา
อนุสัญญาระบุการกระทำ 5 ประเภทที่อาจถือเป็นการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ หากกระทำด้วยเจตนาดังกล่าว ได้แก่
- การสังหารสมาชิกของกลุ่ม
- การทำให้สมาชิกได้รับอันตรายร้ายแรงต่อร่างกายหรือจิตใจ
- การจงใจสร้างสภาพความเป็นอยู่ที่คำนวณแล้วว่าจะนำไปสู่การทำลายกลุ่มทางกายภาพ
- การใช้มาตรการที่มุ่งขัดขวางการเกิดภายในกลุ่ม
- การบังคับโยกย้ายเด็กจากกลุ่มหนึ่งไปยังอีกกลุ่มหนึ่ง
สามารถพิสูจน์เจตนาได้จากคำแถลงหรือคำสั่ง หรืออนุมานจากรูปแบบการกระทำ แกมเบียอ้างหลักเกณฑ์ที่ศาลเคยใช้ว่า เจตนาทำลายกลุ่มต้องเป็นข้ออนุมานเพียงอย่างเดียวที่สามารถสรุปได้อย่างสมเหตุสมผลจากการกระทำที่เกี่ยวข้อง
แกมเบียชี้ถึงความโหดร้ายและรูปแบบการโจมตีซ้ำ ๆ การที่ทางการยอมให้มีวาทกรรมสร้างความเกลียดชัง และความล้มเหลวในการสอบสวนการละเมิด เมียนมากล่าวว่ากองกำลังของตนมุ่งเป้าไปที่นักรบและผู้สนับสนุน ARSA โต้แย้งความน่าเชื่อถือของหลักฐานจากหน่วยงานสหประชาชาติและองค์กรอื่น ๆ และระบุว่าหลักฐานไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
ผู้พิพากษาจะพิจารณาหน้าที่ในการป้องกันและลงโทษการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ด้วย ในปี 2007 ICJ วินิจฉัยว่าเซอร์เบียไม่สามารถป้องกันการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่สเรเบรนิตซา และไม่ปฏิบัติตามหน้าที่ในการลงโทษ แต่เห็นว่าเซอร์เบียไม่ได้มีความรับผิดโดยตรงต่อการกระทำฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ส่วนในปี 2015 ศาลปฏิเสธข้อกล่าวหาเรื่องการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในคดีโครเอเชีย
คำให้การของผู้รอดชีวิตและความรุนแรงทางเพศเป็นประเด็นสำคัญ
ศาลจัดการไต่สวนเนื้อหาคดีระหว่างวันที่ 12 ถึง 29 มกราคม 2026 รวมถึงการสอบปากคำพยานและพิจารณาหลักฐานจากผู้เชี่ยวชาญ ผู้รอดชีวิตชาวโรฮิงญาเดินทางจากค่ายผู้ลี้ภัยในบังกลาเทศมาให้การในการพิจารณาคดีที่ปิดไม่ให้สาธารณชนเข้าฟัง
แกมเบียมุ่งเน้นการโจมตีหมู่บ้านสามแห่ง ได้แก่ มินจี้ ชุตพยิน และหม่องนู โดยโต้แย้งว่าความรุนแรงทางเพศเป็นส่วนสำคัญของปฏิบัติการ และเป็นหลักฐานแสดงเจตนาทำลายชาวโรฮิงญา ควบคู่ไปกับการสังหาร การทำให้ได้รับอันตรายร้ายแรง และมาตรการที่มุ่งขัดขวางการเกิด
อันโตเนีย มัลวีย์ ผู้ก่อตั้ง Legal Action Worldwide ซึ่งเป็นตัวแทนผู้รอดชีวิตชาวโรฮิงญาหลายร้อยคน กล่าวถึงรูปแบบเหตุการณ์ที่เกิดซ้ำในคำบอกเล่าของผู้รอดชีวิต ซึ่งองค์กรของเธอรวบรวมไว้ว่า
การโจมตีหมู่บ้านเกิดขึ้นในรูปแบบเดียวกัน" เธอกล่าว "พวกเขาจะโจมตีพลเรือน เผาหมู่บ้าน แยกผู้ชายกับผู้หญิง ก่อเหตุความรุนแรงทางเพศ … จากนั้นเมื่อผู้คนหลบหนี พวกเขาก็ยังตามไปสังหารต่อ
ฮิวแมนไรท์วอตช์บันทึกประสบการณ์ของผู้หญิงและเด็กหญิงชาวโรฮิงญา 52 คนในการสอบสวนเมื่อปี 2017 รวมถึงผู้รอดชีวิตจากการข่มขืน 29 คน ยัสมิน อุลลาห์ นักรณรงค์ชาวโรฮิงญาเรียกร้องให้ให้ความสนใจกับผู้รอดชีวิตเหล่านี้ ขณะที่การถกเถียงหันไปมุ่งเน้นมากขึ้นว่าคำพิพากษาจะส่งผลต่อความขัดแย้งอื่นอย่างไร
ดาวดา จัลโลว์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมของแกมเบีย ยังย้ำถึงความสำคัญของชุมชนนี้ในการแถลงต่อศาลว่า
นี่คือเรื่องของคนจริง ๆ เรื่องราวจริง ๆ และกลุ่มมนุษย์จริง ๆ" จัลโลว์กล่าว "ชาวโรฮิงญาแห่งเมียนมา พวกเขาตกเป็นเป้าหมายเพื่อทำลายล้าง
มีการเรียกร้องการคุ้มครองและการชดใช้ค่าเสียหายอย่างไรบ้าง?
เมื่อวันที่ 23 มกราคม 2020 ICJ สั่งให้เมียนมาป้องกันการกระทำฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ดูแลให้กองทัพและกองกำลังความมั่นคงอื่น ๆ ไม่ก่อเหตุดังกล่าว เก็บรักษาหลักฐาน และรายงานความคืบหน้าในการปฏิบัติตามคำสั่งอย่างสม่ำเสมอ คำสั่งเหล่านี้กำหนดหน้าที่คุ้มครองที่มีผลผูกพันในระหว่างดำเนินคดี
เอกสารสรุปคดีของฮิวแมนไรท์วอตช์ระบุว่า เมียนมาส่งรายงานการปฏิบัติตามคำสั่ง 12 ฉบับ เมียนมาอ้างถึงคำสั่งประธานาธิบดี การเก็บรักษาหลักฐาน มาตรการต่อต้านวาจาสร้างความเกลียดชัง คณะสอบสวน ตลอดจนมาตรการส่งกลับและความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม แกมเบียโต้แย้งว่ามาตรการเหล่านี้ไม่เพียงพอ และขอให้ศาลวินิจฉัยว่าเมียนมาไม่ปฏิบัติตามคำสั่ง
การชดใช้ค่าเสียหายที่แกมเบียเรียกร้องมีขอบเขตกว้างกว่าเรื่องเงิน โดยรวมถึงการกลับไปยังถิ่นที่อยู่เดิมอย่างปลอดภัยและมีศักดิ์ศรี การคืนหรือทดแทนทรัพย์สิน การรวมครอบครัว การฟื้นฟู การค้นหาผู้สูญหาย และการกู้คืนร่างผู้เสียชีวิตเพื่อนำไปฝังใหม่
ข้อเรียกร้องยังรวมถึงการคุ้มครองจากการเลือกปฏิบัติ เสรีภาพในการเดินทาง การเข้าถึงงาน และการยอมรับสิทธิในการระบุตนเองว่าเป็นชาวโรฮิงญา ในกรณีที่ไม่สามารถคืนสภาพเดิมได้ แกมเบียเรียกร้องค่าชดเชยหรือการเยียวยารูปแบบอื่น เมียนมาโต้แย้งว่าแกมเบียไม่มีสิทธิเรียกร้องการชดใช้ค่าเสียหายแทนเหยื่อ
มี 11 ประเทศได้รับอนุญาตให้เข้าแทรกแซงในประเด็นจำกัดเกี่ยวกับการตีความอนุสัญญา ได้แก่ เบลเยียม แคนาดา เดนมาร์ก สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก ฝรั่งเศส เยอรมนี ไอร์แลนด์ มัลดีฟส์ เนเธอร์แลนด์ สโลวีเนีย และสหราชอาณาจักร ประเทศเหล่านี้ไม่ได้เข้าร่วมการไต่สวนเนื้อหาคดีในเดือนมกราคม เอกสารยื่นร่วมของสหราชอาณาจักรและอีกห้ารัฐเรียกร้องให้พิจารณาข้อเท็จจริงอย่างรอบด้าน รวมถึงความรุนแรงทางเพศ การพลัดถิ่น และอันตรายที่เกิดกับเด็ก
เหตุใดคำพิพากษาจึงไม่อาจทำให้ผู้ลี้ภัยกลับบ้านได้ทันที
โมฮัมหมัด มิซานูร์ เราะห์มาน กรรมาธิการบรรเทาทุกข์และส่งกลับผู้ลี้ภัยของบังกลาเทศ เตือนว่าการปฏิบัติตามคำพิพากษาและการส่งกลับต้องอาศัยการดำเนินการเพิ่มเติม:
การส่งกลับจะไม่เกิดขึ้นทันทีจากผลของคำพิพากษาโดยตรง แต่คำพิพากษาอาจช่วยเสริมสถานะของชาวโรฮิงญา และสร้างแรงกดดันจากนานาชาติให้มีการส่งพวกเขากลับมากขึ้น
รัฐยะไข่เปลี่ยนแปลงไปอย่างมากในระหว่างกระบวนการพิจารณาคดี กองทัพอาระกันซึ่งต่อสู้เพื่อปกครองตนเอง ปัจจุบันควบคุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐ ฮิวแมนไรท์วอตช์ระบุว่าทั้งกองทัพเมียนมาและกองทัพอาระกันละเมิดสิทธิชาวโรฮิงญา รวมถึงการเกณฑ์คนโดยมิชอบ การสังหาร การบังคับใช้แรงงาน และการควบคุมตัวโดยพลการ
กองทัพเมียนมาเกณฑ์ผู้ชายชาวโรฮิงญา ขณะที่กลุ่มติดอาวุธชาวโรฮิงญาต่อสู้เคียงข้างกองทัพเมียนมาต้านกองทัพอาระกันในปี 2024 พัฒนาการเหล่านี้สร้างความเสียหายต่อความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนและทำให้การเจรจาเรื่องการส่งกลับซับซ้อนขึ้น โธมัส คีน จาก International Crisis Group เรียกร้องให้บังกลาเทศรักษาการเจรจากับกองทัพอาระกันในประเด็นการส่งกลับ ความมั่นคง การค้า และความช่วยเหลือ
ซู มอน นักวิเคราะห์อาวุโสประจำเอเชียแปซิฟิกของ ACLED กล่าวถึงสถานการณ์ในรัฐยะไข่เมื่อปี 2024 ว่า
สภาพการณ์เหล่านี้ทำให้ผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญาไม่อาจกลับไปได้อย่างปลอดภัย สมัครใจ หรือมีศักดิ์ศรี ทุกชุมชนในรัฐยะไข่เผชิญความไม่มั่นคงทางอาหารอย่างรุนแรง ขาดแคลนความช่วยเหลือ เศรษฐกิจล่มสลาย และความขัดแย้งที่ไม่หยุดหย่อน
ชีวิตในค่ายทำให้การรอคอยยากลำบากยิ่งขึ้น
บังกลาเทศจำกัดการเดินทางของผู้ลี้ภัยและการเข้าถึงการจ้างงานในระบบ ทำให้หลายครอบครัวต้องพึ่งพาความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม การลดงบประมาณช่วยเหลือจากต่างประเทศทำให้บริการด้านการขึ้นทะเบียน ความช่วยเหลือทางกฎหมาย สาธารณสุข การศึกษา และการคุ้มครองเด็กอ่อนแอลง ตามการศึกษาของหน่วยงานผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ
นูรุล อามิน วัย 25 ปี ซึ่งทำงานร่วมกับกลุ่มช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมในค่ายผู้ลี้ภัย กล่าวถึงผลกระทบทางใจจากการพลัดถิ่นว่า
ต้องจมอยู่กับความซึมเศร้าตลอด 24 ชั่วโมง รู้สึกราวกับว่าเราสูญเสียโลกทั้งใบ ราวกับว่าโลกทอดทิ้งเราไปแล้ว
ผู้ลี้ภัยบางส่วนพยายามหนีทางทะเลมุ่งหน้าไปยังมาเลเซียและอินโดนีเซีย UNHCR ประเมินว่าตั้งแต่ปี 2022 มีผู้เสียชีวิตหรือสูญหายในทะเล 3,135 คน รวมถึงผู้เสียชีวิต 900 คนในปี 2025 ซึ่งเป็นปีที่มีผู้เสียชีวิตมากที่สุดเท่าที่มีการบันทึก
ซายิด อุลลาห์ ประธานคนแรกของสภาสหโรฮิงญา กล่าวว่า ผู้ลี้ภัยวางแผนฉายคำพิพากษาบนจอขนาดใหญ่ในค่ายจัมโทลี ส่วนนูร์ คามาล ผู้ลี้ภัยกล่าวว่าเขากำลังรอคำตัดสิน แต่ไม่คาดหวังว่าชีวิตประจำวันจะเปลี่ยนแปลงในทันที
เนย์ ซาน ลวิน ผู้ร่วมก่อตั้ง Free Rohingya Coalition อธิบายว่าความยุติธรรมประกอบด้วยการยอมรับ สิทธิ และอนาคตที่มั่นคงว่า
สำหรับเรา ความยุติธรรมที่มีความหมายไม่ใช่แค่คำตัดสินของศาล" เขากล่าว "แต่หมายถึงการยอมรับอัตลักษณ์ของเรา การคืนสิทธิให้เรา ความยุติธรรมสำหรับเหยื่อทุกคน และโอกาสที่จะได้กลับบ้านเกิดอย่างปลอดภัย สร้างชีวิตขึ้นมาใหม่ และใช้ชีวิตอย่างสันติและมีศักดิ์ศรี
การบังคับใช้คำตัดสินเผชิญแรงกดดันทางการเมือง
ICJ ทำหน้าที่ระงับข้อพิพาทระหว่างรัฐ ศาลไม่มีกองกำลังตำรวจหรือกลไกอิสระในการบังคับใช้คำพิพากษา หากเมียนมาไม่ปฏิบัติตาม แกมเบียสามารถขอให้คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติดำเนินการตามมาตรา 94 ของกฎบัตรสหประชาชาติได้ อย่างไรก็ตาม คณะมนตรีฯ ไม่เคยใช้อำนาจบังคับตามดุลพินิจดังกล่าว และสมาชิกถาวรประเทศใดก็สามารถใช้สิทธิยับยั้งการดำเนินการได้
คำวินิจฉัยใกล้มีขึ้นท่ามกลางคำเตือนถึงความเป็นไปได้ที่สหรัฐฯ จะคว่ำบาตรผู้พิพากษา ICJ ไมค์ วอลซ์ เอกอัครราชทูตสหรัฐฯ ประจำสหประชาชาติ กล่าวหาว่ากระบวนการนี้มุ่งสร้างมาตรฐานการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่อาจนำไปใช้กับทหารอเมริกันหรือทหารของประเทศพันธมิตรในภายหลัง มีรายงานว่าผู้พิพากษาขอคำแนะนำเกี่ยวกับการคุ้มครองทรัพย์สินจากความเป็นไปได้ที่จะถูกคว่ำบาตร ยังไม่มีการตัดสินใจว่าจะตอบโต้ด้วยมาตรการคว่ำบาตรต่อคำพิพากษานี้หรือไม่
ก่อนหน้านี้ รัฐบาลวอชิงตันภายใต้การนำของแอนโทนี บลิงเคน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ วินิจฉัยว่าเมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ต่อชาวโรฮิงญา ข้อคัดค้านทางการเมืองในขณะนี้มุ่งไปที่วิธีที่ศาลอาจประเมินเจตนา และผลที่เหตุผลในการวินิจฉัยอาจมีต่อคดีอื่น โดยเฉพาะคดีที่แอฟริกาใต้ฟ้องอิสราเอล
คดีอาญาแยกต่างหากมุ่งเอาผิดบุคคลเป็นรายคน อัยการศาลอาญาระหว่างประเทศยื่นคำขอหมายจับมิน อ่อง หล่าย ในเดือนพฤศจิกายน 2024 จากข้อกล่าวหาเรื่องการเนรเทศและการประหัตประหาร แต่จนถึงวันที่ฮิวแมนไรท์วอตช์เผยแพร่เอกสารสรุปเมื่อ 3 พฤศจิกายน ผู้พิพากษายังไม่ได้มีคำวินิจฉัยต่อคำขอดังกล่าวอย่างเป็นทางการ อาร์เจนตินาออกหมายจับบุคคล 25 คนในเดือนกุมภาพันธ์ 2025 โดยอาศัยหลักเขตอำนาจศาลสากล ซึ่งเปิดทางให้ดำเนินคดีอาชญากรรมร้ายแรงบางประเภทที่เกิดขึ้นในต่างประเทศได้ อุลลาห์ยังเป็นผู้ร้องเรียนหลักในโครงการริเริ่มของชาวโรฮิงญาในอินโดนีเซีย โดยมี Themis Indonesia เป็นตัวแทนและได้รับการสนับสนุนจาก Myanmar Accountability Project
วันสำคัญที่กำหนดทิศทางคดี
กระบวนการพิจารณาคดีครอบคลุมการเปลี่ยนแปลงรัฐบาล คำสั่งคุ้มครองฉุกเฉิน และข้อโต้แย้งทางกฎหมายที่ยื่นเป็นลายลักษณ์อักษรตลอดหลายปี เหตุการณ์สำคัญมีดังนี้:
- 25 สิงหาคม 2017: เมียนมาเปิดปฏิบัติการในรัฐยะไข่ตอนเหนือ หลังฐานรักษาความมั่นคงถูกโจมตี และเกิดการอพยพครั้งใหญ่ไปยังบังกลาเทศ
- 27 สิงหาคม 2018: ผู้สอบสวนของสหประชาชาติเรียกร้องให้สอบสวนและดำเนินคดีกับผู้บัญชาการระดับสูงของกองทัพในข้อหาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์และอาชญากรรมระหว่างประเทศอื่น ๆ
- 11 พฤศจิกายน 2019: แกมเบียยื่นคำร้องต่อ ICJ
- 23 มกราคม 2020: ศาลสั่งใช้มาตรการคุ้มครองและให้เก็บรักษาหลักฐาน
- 1 กุมภาพันธ์ 2021: กองทัพเมียนมาโค่นล้มรัฐบาลพลเรือน
- 22 กรกฎาคม 2022: ศาลปฏิเสธข้อคัดค้านเบื้องต้นของเมียนมา
- กรกฎาคม 2024 และกรกฎาคม 2025: ศาลรับคำร้องแทรกแซง ทำให้มีรัฐที่เข้าร่วมทั้งหมด 11 ประเทศ
- 12 ถึง 29 มกราคม 2026: ผู้พิพากษารับฟังข้อโต้แย้ง คำให้การของพยาน และหลักฐานจากผู้เชี่ยวชาญเกี่ยวกับเนื้อหาคดี
- 19 พฤศจิกายน 2026: ศาลมีกำหนดอ่านคำพิพากษาเวลา 10.00 น. ที่กรุงเฮก
ขั้นตอนต่อไปคือคำวินิจฉัยของผู้พิพากษาเกี่ยวกับความรับผิดของเมียนมาและมาตรการเยียวยาที่ศาลอาจสั่ง สำหรับผู้ลี้ภัย บททดสอบในทางปฏิบัติคือรัฐบาลต่าง ๆ จะเปลี่ยนคำพิพากษาให้เป็นการคุ้มครอง การคืนสิทธิ และสภาพการณ์ที่เอื้อให้กลับบ้านได้อย่างปลอดภัยหรือไม่
ประเด็นสำคัญ
- ICJ จะมีคำวินิจฉัยในวันที่ 19 พฤศจิกายน เกี่ยวกับพันธกรณีของเมียนมาภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์
- คดีนี้เกี่ยวข้องกับความรับผิดของรัฐ ขณะที่กระบวนการแยกต่างหากมุ่งเอาผิดบุคคล
- เจตนาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ความรุนแรงทางเพศ และรูปแบบการกระทำของกองทัพเป็นประเด็นสำคัญ
- แกมเบียเรียกร้องการชดใช้ค่าเสียหาย การกลับบ้านอย่างปลอดภัย การคืนทรัพย์สิน และหลักประกันว่าจะไม่เกิดการละเมิดอีก
- ผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญาราว 1.2 ล้านคนยังอยู่ในบังกลาเทศ ขณะที่การสู้รบยังดำเนินต่อไปในรัฐยะไข่
- คำพิพากษามีผลผูกพันและไม่สามารถอุทธรณ์ได้ แต่การปฏิบัติตามต้องอาศัยการดำเนินการเพิ่มเติม






