เดือนตุลาคมคิดเป็นผู้เสียชีวิตมากกว่าสองในห้าของทั้งปี
บังกลาเทศมีผู้เสียชีวิตจากไข้เลือดออก 174 รายในเดือนตุลาคม 2026 ทำให้เป็นเดือนที่มีผู้เสียชีวิตมากที่สุดของปี และยอดผู้เสียชีวิตทั่วประเทศเพิ่มเป็น 419 ราย ณ วันที่ 31 ตุลาคม ตามข้อมูลของกรมบริการสุขภาพ (DGHS) แม้ยังเหลือเวลาอีกสองเดือน แต่จำนวนผู้เสียชีวิตก็สูงกว่ายอด 413 รายตลอดปี 2025 แล้ว
สารบัญ
- เดือนตุลาคมคิดเป็นผู้เสียชีวิตมากกว่าสองในห้าของทั้งปี
- ยอดผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้นอย่างไร
- ผู้ป่วยเข้ารักษาในโรงพยาบาลกระจายอยู่ในเจ็ดเขต
- ข้อมูลจากปีก่อน ๆ บอกอะไร
- เหตุใดผู้ป่วยจึงไปถึงโรงพยาบาลในอาการอันตราย
- การทบทวนกรณีชี้ให้เห็นความล่าช้าก่อนเข้ารักษา
- การติดเชื้อซ้ำเพิ่มความเสี่ยงอีกประการ
- เหตุใดเดือนพฤศจิกายนอาจช่วยบรรเทาสถานการณ์ได้เพียงเล็กน้อย
- สิ่งที่ครอบครัวและบริการสุขภาพทำได้ในตอนนี้
- ประเด็นสำคัญ
โรงพยาบาลรับผู้ป่วยไข้เลือดออกเพิ่มอีก 1,633 รายในช่วง 24 ชั่วโมงจนถึงเวลา 8.00 น. ของวันที่ 31 ตุลาคม โดยมีผู้ป่วยเสียชีวิตหนึ่งรายในช่วงเวลาดังกล่าว ทั่วประเทศยังมีผู้ป่วยรักษาตัวในโรงพยาบาล 6,236 ราย สะท้อนความต้องการรักษาที่ต่อเนื่อง ขณะที่แพทย์เตือนว่าผู้ป่วยจำนวนมากมาถึงโรงพยาบาลพร้อมภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตราย
ผู้เสียชีวิต 174 รายในเดือนตุลาคมมากกว่าเดือนกันยายนซึ่งมี 148 รายอยู่ 26 ราย หรือเพิ่มขึ้นราว 18 เปอร์เซ็นต์ เมื่อรวมสองเดือนมีผู้เสียชีวิต 322 ราย คิดเป็นเกือบ 77 เปอร์เซ็นต์ของยอดทั้งปี เฉพาะเดือนตุลาคมคิดเป็นราว 42 เปอร์เซ็นต์
ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนปัญหาเร่งด่วนสองประการ ได้แก่ ยุงยังคงแพร่เชื้อ และความล่าช้าในการวินิจฉัยและรักษาทำให้ผู้ป่วยบางรายมีอาการวิกฤตก่อนถึงโรงพยาบาล การทบทวนกรณีผู้เสียชีวิตจากไข้เลือดออก 119 รายพบว่า มากกว่าหนึ่งในสามเสียชีวิตภายใน 24 ชั่วโมงหลังเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล
คาบิรุล บาชาร์ นักกีฏวิทยาจากมหาวิทยาลัยจาหังกีร์นคร คาดว่าการแพร่เชื้อจะดำเนินต่อไปจนถึงเดือนพฤศจิกายน และมีแนวโน้มดีขึ้นอย่างชัดเจนในเดือนธันวาคม สำหรับครอบครัวต่าง ๆ นั่นหมายความว่าการป้องกันยุงและการรีบไปพบแพทย์ยังเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วน แม้อากาศจะเริ่มแห้งลงก็ตาม
ยอดผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้นอย่างไร
ตัวเลขรายเดือนของ DGHS แสดงให้เห็นว่าผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วหลังผ่านครึ่งแรกของปี เดือนมกราคมและกุมภาพันธ์มีผู้เสียชีวิตเดือนละสองราย ส่วนเดือนมีนาคมและเมษายนไม่มีรายงานผู้เสียชีวิต จากนั้นมีหนึ่งรายในเดือนพฤษภาคม และ 13 รายในเดือนมิถุนายน
ผู้เสียชีวิตเพิ่มเป็น 36 รายในเดือนกรกฎาคม และ 43 รายในเดือนสิงหาคม ก่อนพุ่งขึ้นเป็น 148 รายในเดือนกันยายน ยอดสุดท้ายของเดือนตุลาคมที่ 174 รายทำให้แนวโน้มดังกล่าวเพิ่มสูงขึ้นต่อเนื่อง ตัวเลขรายเดือนรวมกันเป็นยอดทั่วประเทศ 419 ราย
- มกราคมถึงมิถุนายน 2026: มีรายงานผู้เสียชีวิตจากไข้เลือดออก 18 ราย
- กรกฎาคมและสิงหาคม: มีผู้เสียชีวิตเพิ่มอีก 79 ราย
- กันยายน: มีรายงานผู้เสียชีวิต 148 ราย มากกว่าจำนวนรวมในแปดเดือนก่อนหน้า
- 30 ตุลาคม: ยอดสะสมอยู่ที่ 418 ราย โดยมีผู้เสียชีวิตในเดือนตุลาคม 173 ราย
- 31 ตุลาคม: มีผู้เสียชีวิตเพิ่มอีกหนึ่งราย ทำให้ยอดทั้งปีเป็น 419 ราย และยอดรายเดือนเป็น 174 ราย
เดือนกันยายนและตุลาคมมีผู้เสียชีวิตรวมกันมากกว่าสามเท่าของ 97 รายที่นับได้ตั้งแต่เดือนมกราคมถึงสิงหาคม การกระจุกตัวของผู้เสียชีวิตในช่วงปลายปีอธิบายได้ว่าเหตุใดแพทย์และผู้เชี่ยวชาญด้านยุงจึงเตือนไม่ให้ผ่อนคลายมาตรการป้องกันในเดือนพฤศจิกายน
ผู้ป่วยเข้ารักษาในโรงพยาบาลกระจายอยู่ในเจ็ดเขต
เขตธากามีผู้ป่วยใหม่เข้ารักษาในโรงพยาบาล 604 ราย จากทั้งหมด 1,633 รายในการรายงานประจำวันล่าสุด มากที่สุดในบรรดาเขตต่าง ๆ รองลงมาคือจิตตะกอง 281 ราย ตามด้วยบาริชาล 234 ราย และคุลนา 228 ราย
ราชชาฮีมีผู้ป่วยเข้ารักษา 149 ราย ไมเมนซิงห์ 70 ราย และรังปุระ 67 ราย ส่วนซิลเฮตไม่มีผู้ป่วยใหม่เข้ารักษาในช่วงเวลาที่รายงาน
เขตธากาคิดเป็นราว 37 เปอร์เซ็นต์ของยอดรายวัน ส่วนเขตอื่น ๆ รวมกันมีผู้ป่วยเข้ารักษา 1,029 ราย หรือราว 63 เปอร์เซ็นต์ ความต้องการรักษาไข้เลือดออกจึงไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในเขตเมืองหลวง โดยโรงพยาบาลทั่วหลายพื้นที่ของบังกลาเทศกำลังรับผู้ป่วย
ทั่วประเทศมีผู้ป่วยไข้เลือดออกเข้ารักษาในโรงพยาบาลแล้ว 135,000 ราย ณ วันที่ 31 ตุลาคม ในจำนวนนี้ 128,345 รายออกจากโรงพยาบาลแล้ว 6,236 รายยังอยู่ระหว่างการรักษา และ 419 รายเสียชีวิต ตัวเลขทั้งสามรวมกันเป็นยอดผู้ป่วยเข้ารักษาทั้งหมด
จำนวนผู้ป่วยที่เข้ารักษาในโรงพยาบาลสะท้อนภาระที่ไปถึงสถานพยาบาล ผู้ที่มีไข้และยังพักรักษาตัวที่บ้านหรือยังไม่ได้รับการวินิจฉัยก็จำเป็นต้องเข้าถึงคำแนะนำทางการแพทย์ โดยเฉพาะเมื่ออาการเริ่มทรุดลง
ข้อมูลจากปีก่อน ๆ บอกอะไร
ยอดผู้เสียชีวิต 419 รายของบังกลาเทศจนถึงเดือนตุลาคมทำให้ปี 2026 มียอดสูงกว่าทั้งปี 2025 ซึ่งมีผู้เสียชีวิต 413 ราย ในปี 2025 ประเทศมีผู้ติดเชื้อไข้เลือดออก 102,861 ราย เทียบกับผู้ป่วยที่เข้ารักษาในโรงพยาบาล 135,000 รายที่รายงานแล้วในปี 2026 เพิ่มขึ้น 32,139 รายในเชิงตัวเลข
เมื่อเทียบกับยอดผู้เสียชีวิตรายปีที่ DGHS อ้างถึง ปี 2026 อยู่ในอันดับสามนับตั้งแต่บังกลาเทศพบการระบาดของไข้เลือดออกครั้งแรกในปี 2000 โดยยอดที่สูงกว่าคือผู้เสียชีวิต 1,705 รายในปี 2023 และ 575 รายในปี 2024
การระบาดในปี 2023 ทำให้มีผู้ป่วยเข้ารักษาในโรงพยาบาล 321,179 ราย มากกว่าสองเท่าของจำนวนผู้ป่วยที่เข้ารักษาจนถึงเดือนตุลาคมปีนี้ ในปี 2024 ทางการรายงานผู้ป่วย 101,214 รายและผู้เสียชีวิต 575 ราย ยอดผู้เสียชีวิตรายปีในช่วงก่อนหน้านั้น ได้แก่ 281 รายในปี 2022 และ 179 รายในปี 2019
ประสบการณ์ของบังกลาเทศในปี 2023 ยังแสดงให้เห็นว่าการระบาดแพร่กระจายไปในวงกว้าง ผู้ป่วยนอกธากามีจำนวนมากกว่าผู้ป่วยในธากากว่าสองเท่า ขณะที่ผู้เสียชีวิต 58 เปอร์เซ็นต์อยู่ในพื้นที่ขององค์กรปกครองเมืองสองแห่งในเมืองหลวง ตัวเลขผู้ป่วยเข้ารักษารายวันในปีนี้ก็แสดงให้เห็นว่ามีความต้องการรักษาจำนวนมากนอกเขตธากาเช่นกัน
เหตุใดผู้ป่วยจึงไปถึงโรงพยาบาลในอาการอันตราย
มิรซา โกลัม ซาร์วาร์ ผู้อำนวยการวิทยาลัยแพทยศาสตร์และโรงพยาบาลชาเฮด ซูฮราวาร์ดี ในธากา รายงานว่ามีผู้ป่วยไข้เลือดออกอยู่ระหว่างรักษา 279 ราย รวมถึงผู้ป่วยที่รับเข้าในวันเดียว 67 ราย เขากล่าวว่าผู้ป่วยบางคนมาถึงโดยมีความดันโลหิตต่ำจนบางครั้งวัดไม่ได้ และมีระดับออกซิเจนในเลือดลดลง
เอชเอ็ม นัซมุล อาห์ซาน รองศาสตราจารย์จากโรงพยาบาลเดียวกัน อธิบายอาการของผู้ป่วยจำนวนมากเมื่อมาถึงสถานพยาบาลว่า:
"เราพบผู้ป่วยจำนวนมากมาถึงในภาวะช็อก วัดความดันโลหิตไม่ได้ และมีระดับออกซิเจนในเลือดลดลง" เขากล่าว
ภาวะช็อกเป็นเหตุฉุกเฉินทางการแพทย์ที่การไหลเวียนโลหิตอ่อนแรงจนส่งออกซิเจนไปเลี้ยงอวัยวะต่าง ๆ ได้ไม่เพียงพอ ในไข้เลือดออกรุนแรง ของเหลวอาจรั่วออกจากหลอดเลือดขนาดเล็ก ทำให้ปริมาณของเหลวที่ไหลเวียนในร่างกายลดลง หากไม่ได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน อวัยวะต่าง ๆ อาจเสียหายได้
อาห์ซานกล่าวว่าความล่าช้าในการเดินทาง การประเมินอาการฉุกเฉิน และการรับเข้ารักษาในโรงพยาบาล อาจเพิ่มความเสี่ยงที่อวัยวะจะเสียหายอย่างถาวร เขาพบภาวะแทรกซ้อนที่เกี่ยวข้องกับตับ ไต ปอด และหัวใจ รวมถึงกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ
แพทย์ในโรงพยาบาลระบุว่าภาวะแทรกซ้อนรุนแรงพบได้บ่อยกว่าปีก่อน ๆ สาเหตุของแนวโน้มดังกล่าวยังต้องศึกษาเพิ่มเติม
การทบทวนกรณีชี้ให้เห็นความล่าช้าก่อนเข้ารักษา
สถาบันระบาดวิทยา การควบคุมโรค และการวิจัย ได้ตรวจสอบกรณีผู้เสียชีวิตจากไข้เลือดออก 119 ราย ในการทบทวนที่นำโดยกวาซี อาห์เหม็ด ซากี ผู้อำนวยการสถาบัน ผู้ป่วยมากกว่าหนึ่งในสามเสียชีวิตภายใน 24 ชั่วโมงหลังเข้ารักษาในโรงพยาบาล และหลายรายต้องรออย่างน้อยสามวันกว่าจะได้รับการวินิจฉัย
การทบทวนระบุว่าภาวะช็อกจากไข้เลือดออกเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับหนึ่ง คิดเป็น 62.5 เปอร์เซ็นต์ ผลการทบทวนชี้ว่าการตรวจพบตั้งแต่เนิ่น ๆ และการเข้าถึงการรักษาอย่างรวดเร็วเป็นหัวใจสำคัญของความพยายามลดการเสียชีวิต
ซากีกล่าวว่าคณะกรรมการทบทวนการเสียชีวิตในโรงพยาบาลตรวจสอบผู้ป่วยแต่ละรายและส่งผลการตรวจสอบให้หน่วยควบคุมโรคของ DGHS โดยประเมินคุณภาพการรักษา ความล่าช้าในการวินิจฉัย อาการของผู้ป่วยก่อนเข้ารักษา และการใช้ยาที่ไม่เหมาะกับผู้ป่วยหรือไม่
มุชตุก ฮุสเซน ผู้เชี่ยวชาญด้านสาธารณสุข เรียกร้องให้เพิ่มบริการดูแลใกล้ชุมชนที่ผู้คนอาศัยอยู่ แทนที่จะพึ่งพาโรงพยาบาลขนาดใหญ่เป็นหลักหลังผู้ป่วยมีอาการวิกฤต เขาเสนอให้ทดลองตรวจไข้เลือดออกฟรีที่สถานบริการปฐมภูมิที่มีอยู่ พร้อมส่งต่อผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงไปรักษาในโรงพยาบาล
มุชตุกยังกล่าวถึงอุปสรรคที่ผู้มีรายได้น้อยต้องเผชิญในทางปฏิบัติว่า บางคนยังคงทำงานทั้งที่มีไข้ เพราะไม่สามารถหยุดงานได้ การตรวจเร็วขึ้น การเฝ้าสังเกตอาการในพื้นที่ และการส่งต่ออย่างทันท่วงที จะช่วยเพิ่มโอกาสให้ผู้ป่วยเหล่านั้นได้รับการดูแลก่อนเกิดภาวะแทรกซ้อน
การติดเชื้อซ้ำเพิ่มความเสี่ยงอีกประการ
เอบีเอ็ม อับดุลเลาะห์ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านอายุรศาสตร์ ระบุว่าการติดเชื้อไข้เลือดออกซ้ำและความล่าช้าในการวินิจฉัยและรักษาเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ป่วยรุนแรงและเสียชีวิต เขาเรียกร้องให้ผู้ที่มีไข้และปวดเมื่อยตามร่างกายไปขอคำแนะนำจากแพทย์และตรวจหาเชื้อ แทนการรอให้อาการทรุดลง
ไวรัสไข้เลือดออกมีชนิดหลักสี่ชนิด เรียกว่าเซโรไทป์ และผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพระบุว่าทั้งสี่ชนิดกำลังแพร่ระบาดในบังกลาเทศ ผู้ที่หายจากการติดเชื้อชนิดหนึ่งแล้วอาจติดเชื้ออีกชนิดในภายหลัง และการติดเชื้อครั้งถัดไปอาจมีความเสี่ยงที่จะป่วยรุนแรงกว่าเดิม
อาห์ซานเสนอว่าไวรัสไข้เลือดออกชนิดที่ 3 หรือ DENV-3 อาจเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดผู้ป่วยอาการรุนแรง เขายังชี้ว่าความแตกต่างภายในไวรัสชนิดเดียวกันอาจส่งผลต่อความรุนแรงของอาการป่วยได้
สำหรับไฟซาล เฟอร์ดูส ชาวธากาวัย 33 ปี การติดเชื้อซ้ำกลายเป็นเรื่องน่ากังวลของครอบครัว หลังเคยเป็นไข้เลือดออกในปี 2017 และ 2024 เขาก็ป่วยอีกครั้งในช่วงต้นเดือนตุลาคม 2026 ทั้งเขาและภรรยาต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล และตอนที่เล่าประสบการณ์ ทั้งคู่กำลังพักฟื้นอยู่ที่บ้าน
ในช่วงที่มีการรายงานสถานการณ์เดือนตุลาคม บังกลาเทศยังไม่ได้เริ่มใช้วัคซีนไข้เลือดออก ทางการกำลังพิจารณาการฉีดวัคซีนเป็นมาตรการระยะยาว แต่ยังไม่ได้ระบุวันเริ่มใช้
เหตุใดเดือนพฤศจิกายนอาจช่วยบรรเทาสถานการณ์ได้เพียงเล็กน้อย
บาชาร์ ผู้เชี่ยวชาญด้านยุงจากมหาวิทยาลัยจาหังกีร์นคร คาดว่าการแพร่เชื้อไข้เลือดออกจะดำเนินต่อไปตลอดเดือนพฤศจิกายน เขากล่าวว่าจำนวนผู้เสียชีวิตอาจไม่เพิ่มขึ้นในอัตราเดียวกับเดือนตุลาคม แต่การแพร่เชื้อที่ลดลงในระยะใกล้มีแนวโน้มจะเป็นไปอย่างจำกัด
แหล่งเพาะพันธุ์ยุงที่เกิดจากฝนก่อนหน้านี้ช่วยอธิบายความเสี่ยงที่ยังคงอยู่ น้ำที่ขังรอบบ้านและในภาชนะต่าง ๆ อาจคงอยู่หลังฝนหยุด ทำให้ลูกน้ำเติบโตเป็นยุงตัวเต็มวัยได้ ดังนั้น แม้มีวันที่แห้งต่อเนื่องไม่กี่วัน แหล่งเพาะพันธุ์ที่ยังต้องกำจัดก็ยังคงอยู่
บาชาร์เชื่อมโยงฤดูเพาะพันธุ์ที่ยาวนานขึ้นส่วนหนึ่งกับการเปลี่ยนแปลงของปริมาณฝนและความชื้นที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สภาพเช่นนี้ทำให้ยุงลาย ซึ่งเป็นพาหะนำไข้เลือดออก ยังคงเคลื่อนไหวได้นานขึ้น
การคาดการณ์ของเขาว่าสถานการณ์จะดีขึ้นมากในเดือนธันวาคมเป็นการคาดการณ์เกี่ยวกับสภาพการแพร่เชื้อ โรงพยาบาลและชุมชนยังต้องเผชิญกับการติดเชื้อที่ต่อเนื่องไปตลอดเดือนพฤศจิกายน จึงจำเป็นต้องควบคุมยุงอย่างสม่ำเสมอ ไม่ใช่เพียงรณรงค์ระยะสั้นหลังฝนตกหนัก
สิ่งที่ครอบครัวและบริการสุขภาพทำได้ในตอนนี้
DGHS แนะนำให้ประชาชนกำจัดน้ำขังรอบบ้าน ใช้มุ้งเมื่อนอนพักในเวลากลางวัน และติดต่อโรงพยาบาลโดยเร็วเมื่อมีไข้ ยุงลายออกหากินในเวลากลางวัน การป้องกันตัวขณะพักผ่อนในช่วงกลางวันจึงเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกันไข้เลือดออก
บาชาร์เรียกร้องให้ควบคุมยุงให้เข้มข้นขึ้นทั้งในบ้านและนอกบ้าน โดยเฉพาะบริเวณที่มีน้ำขัง อับดุลเลาะห์ก็เรียกร้องให้ประชาชนกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุง พร้อมรีบเข้ารับการรักษาเมื่อมีอาการ
สำหรับบริการสุขภาพ ผลการทบทวนผู้เสียชีวิตและข้อมูลจากโรงพยาบาลชี้ถึงความจำเป็นในทางปฏิบัติที่สอดคล้องกัน ได้แก่ การตรวจที่เข้าถึงได้ การเฝ้าสังเกตอาการก่อนผู้ป่วยจะอยู่ในภาวะวิกฤต และการส่งต่อเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลอย่างรวดเร็วเมื่อจำเป็น ระบบที่มุชตุกเสนอจะเชื่อมโยงคลินิกในพื้นที่ การดูแลระดับกลาง และโรงพยาบาลเฉพาะทาง โดยสงวนหอผู้ป่วยหนักไว้สำหรับผู้ที่จำเป็นต้องได้รับการดูแลดังกล่าว
โรงพยาบาลยังเผชิญแรงกดดันจากการระบาดของโรคหัดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ซึ่งมีรายงานว่าคร่าชีวิตผู้คนไปแล้วกว่า 1,200 ราย ผู้ป่วยไข้เลือดออกที่เข้ารักษาเพิ่มภาระด้านบุคลากร เตียง และการรักษา ขณะที่ ณ วันที่ 31 ตุลาคม มีผู้ป่วยไข้เลือดออก 6,236 รายยังคงอยู่ในโรงพยาบาล
สิ่งที่ต้องเร่งทำในตอนนี้มีความชัดเจน ได้แก่ ลดจำนวนยุงที่เพาะพันธุ์รอบบ้าน ลดระยะเวลาตั้งแต่เริ่มมีไข้จนได้รับการประเมินทางการแพทย์ และนำผู้ป่วยอาการรุนแรงเข้าสู่การรักษาโดยเร็ว
ประเด็นสำคัญ
- บังกลาเทศมีผู้เสียชีวิตจากไข้เลือดออก 174 รายในเดือนตุลาคม 2026 ทำให้ยอดทั้งปีอยู่ที่ 419 ราย ณ วันที่ 31 ตุลาคม
- เดือนกันยายนและตุลาคมมีผู้เสียชีวิตรวมกัน 322 ราย คิดเป็นเกือบ 77 เปอร์เซ็นต์ของยอดทั้งปี
- โรงพยาบาลรับผู้ป่วย 1,633 รายในช่วง 24 ชั่วโมงล่าสุด ขณะที่ทั่วประเทศมีผู้ป่วย 6,236 รายยังอยู่ระหว่างการรักษา
- การทบทวนผู้เสียชีวิต 119 รายพบว่า มากกว่าหนึ่งในสามเสียชีวิตภายใน 24 ชั่วโมงหลังเข้ารักษาในโรงพยาบาล
- แพทย์ระบุว่าความล่าช้าในการรักษาและการติดเชื้อซ้ำเป็นข้อกังวลสำคัญในผู้ป่วยอาการรุนแรง
- คาดว่าการแพร่เชื้อจะดำเนินต่อไปจนถึงเดือนพฤศจิกายน และมีแนวโน้มดีขึ้นมากในเดือนธันวาคม
- หน่วยงานสาธารณสุขเรียกร้องให้ประชาชนกำจัดน้ำขัง ป้องกันยุง และรีบพบแพทย์เมื่อมีไข้
