แร่หายากบนทางแยก: ชาติตะวันตกจะลดการพึ่งพาจีนได้หรือไม่

เหตุใดแร่หายากจึงสำคัญในเวลานี้

ธาตุหายากเป็นส่วนประกอบในมอเตอร์ เซ็นเซอร์ และชิปที่ทำให้ชีวิตสมัยใหม่ดำเนินต่อไปได้ ธาตุโลหะทั้ง 17 ชนิดนี้ช่วยให้แม่เหล็กมีแรงต้านทานการลบล้างความเป็นแม่เหล็กสูงและทนความร้อน จึงถูกนำไปใช้ในมอเตอร์รถยนต์ไฟฟ้า เครื่องกำเนิดไฟฟ้าของกังหันลม สมาร์ตโฟน อุปกรณ์การแพทย์ และระบบเรดาร์ หากขาดธาตุเหล่านี้ เป้าหมายด้านพลังงานสะอาด อาวุธล้ำสมัย และเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์ยุคถัดไปจะพัฒนาได้ช้าลงและมีต้นทุนสูงขึ้น

อุปทานกระจุกตัวอยู่ในประเทศเดียว โดยเฉพาะในขั้นตอนที่สำคัญที่สุด จีนมีสัดส่วนราว 60-70 เปอร์เซ็นต์ของการทำเหมืองทั่วโลก ราว 90 เปอร์เซ็นต์ของการแยกและการถลุง และเกือบ 94 เปอร์เซ็นต์ของการผลิตแม่เหล็กถาวร การกระจุกตัวนี้ยิ่งสูงขึ้นในกลุ่มแร่หายากหนัก เช่น ดิสโพรเซียมและเทอร์เบียม ซึ่งจำเป็นต่อการผลิตแม่เหล็กที่ทนความร้อนสูง การกระจุกตัวดังกล่าวทำให้ตลาดวัสดุเฉพาะทางกลายเป็นความเสี่ยงเชิงยุทธศาสตร์ครั้งใหญ่สำหรับอุตสาหกรรมยานยนต์ พลังงาน อากาศยาน และอิเล็กทรอนิกส์

ความเสี่ยงดังกล่าวกลายเป็นเรื่องเร่งด่วนในปี 2025 เมื่อปักกิ่งขยายมาตรการควบคุมการส่งออกให้ครอบคลุมมากกว่าแร่ดิบ ขณะนี้ต้องขอใบอนุญาตเพื่อส่งออกแม่เหล็กและผลิตภัณฑ์อื่นที่มีวัสดุแร่หายากจากจีนเป็นส่วนประกอบ หรือผลิตโดยใช้เทคโนโลยีการทำเหมือง การแปรรูป หรือการผลิตแม่เหล็กของจีน มาตรการควบคุมอาจมีผลแม้มีส่วนประกอบเพียงเล็กน้อย โดยเกณฑ์สำหรับวัตถุดิบแร่หายากหนักต่ำสุดอยู่ที่ 0.1 เปอร์เซ็นต์ บริษัทที่พึ่งพาส่วนประกอบจากจีนในส่วนใดก็ตามของเครือข่ายซัพพลายเออร์ ต้องขออนุมัติซึ่งอาจใช้เวลานาน ไม่แน่นอน และในบางกรณีอาจไม่ได้รับอนุมัติ

จีนสร้างความเป็นผู้นำได้อย่างไร และเหตุใดจึงยากที่จะเข้ามาแทนที่

จีนสร้างห่วงโซ่อุตสาหกรรมครบวงจรตลอดหลายทศวรรษ ตั้งแต่การทำเหมืองและการแยกแร่ ไปจนถึงการผลิตโลหะผสมและโรงงานแม่เหล็ก พร้อมบุคลากรวิศวกรและผู้ผลิตอุปกรณ์จำนวนมาก ต้นทุนต่ำจากการผลิตในปริมาณมาก ความใกล้กันของเหมืองกับโรงงานแปรรูปขั้นกลาง และมาตรฐานสิ่งแวดล้อมที่ผ่อนปรนกว่า ผลลัพธ์คือระบบนิเวศอุตสาหกรรมที่มีวัตถุดิบ สารเคมี และแรงงานฝีมืออยู่ใกล้มือ ช่วยลดระยะเวลาผลิตและปรับปรุงกระบวนการได้อย่างต่อเนื่อง ในการแปรรูปแร่หายากหนัก โรงงานของจีนแทบผูกขาดตลาด

จีนเคยใช้ความได้เปรียบนี้เป็นเครื่องมือมาแล้ว ในปี 2010 ผู้ผลิตญี่ปุ่นรายงานว่าการขนส่งสินค้าหยุดชะงักหลังเกิดเหตุการณ์ในทะเลจีนตะวันออก และคำวินิจฉัยในเวลาต่อมาระบุว่าจีนละเมิดกฎการค้าด้วยการจำกัดการส่งออก ราคาพุ่งสูง โครงการนอกจีนเร่งเดินหน้า ก่อนจะล้มลงเมื่อราคาปรับลด นักลงทุนจำนวนมากถอนตัวระหว่างปี 2011 ถึง 2016 ทำให้โครงการสินทรัพย์นอกจีนมีจำนวนน้อยลง ในช่วงที่ความต้องการเริ่มพุ่งขึ้น

วัฏจักรเหล่านี้มีความสำคัญ เพราะโครงการแร่หายากใช้เวลานานและมีขั้นตอนรับรองคุณภาพที่ซับซ้อน ผู้ผลิตแม่เหล็กและผู้ใช้ปลายทางต้องใช้เวลาหลายปีในการรับรองแหล่งวัตถุดิบใหม่ ทั้งออกไซด์ โลหะ และแม่เหล็กสำเร็จรูป เมื่อราคาผันผวน ความคุ้มค่าในการลงทุนเหมืองใหม่หรือโรงงานแปรรูปขั้นกลางอาจหายไปในชั่วข้ามคืน อีกทั้งประสบการณ์และอุปกรณ์ที่จำเป็นต่อการเริ่มดำเนินการใหม่ก็ไม่ใช่สิ่งที่จะสร้างขึ้นมาได้ง่าย

มาตรการควบคุมการส่งออกปี 2025 เปลี่ยนแปลงอะไรบ้าง

ในเดือนเมษายน 2025 กฎใหม่ของจีนครอบคลุมแร่หายากหนักหลายชนิดและผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับแม่เหล็ก ปริมาณการส่งออกลดลงในช่วงหลายเดือนต่อมา ผู้ผลิตรถยนต์ในสหรัฐฯ และยุโรปเผชิญอุปทานแม่เหล็กประสิทธิภาพสูงตึงตัว ต้องปรับตารางการผลิต และราคานอกจีนพุ่งขึ้น

ในเดือนตุลาคม 2025 ขอบเขตมาตรการขยายกว้างขึ้น โดยต้องขอใบอนุญาตสำหรับแม่เหล็กและผลิตภัณฑ์อื่นที่มีวัสดุจากจีน หรือใช้เทคโนโลยีการสกัด การแยก หรือการผลิตแม่เหล็กของจีน แม้ผลิตภัณฑ์นั้นจะผลิตในต่างประเทศก็ตาม คำขอที่เกี่ยวข้องกับชิปขั้นสูงและหน่วยความจำจะได้รับการพิจารณาเป็นรายกรณี ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม 2025 เป็นต้นไป ใบสมัครขอใบอนุญาตที่เกี่ยวข้องกับกองทัพต่างชาติจะถูกปฏิเสธ และพลเมืองจีนถูกจำกัดไม่ให้สนับสนุนโครงการแร่หายากในต่างประเทศโดยไม่ได้รับอนุญาต มาตรการเหล่านี้ขยายการควบคุมจากวัตถุดิบไปสู่ทักษะ ความรู้ความชำนาญในกระบวนการ และการผลิตแม่เหล็ก

การพึ่งพาซึ่งกันและกันหรือความเปราะบาง

การพึ่งพาซึ่งกันและกันเติบโตควบคู่ไปกับความเสี่ยง ข้อมูลการค้าแสดงให้เห็นว่าสหรัฐฯ ส่งออกวัสดุแร่หายากบางชนิดไปจีนเพิ่มขึ้นจนถึงปี 2022 โดยจีนนำเข้าวัตถุดิบเหล่านั้นไปผลิตเป็นชิ้นส่วนและสินค้าสำเร็จรูป ก่อนส่งกลับเข้าสู่ตลาดโลก การค้าสองทางนี้ช่วยให้เทคโนโลยีคาร์บอนต่ำแพร่หลายและรักษาต้นทุนให้ผู้บริโภคอยู่ในระดับต่ำ

การพึ่งพากันช่วยสร้างเสถียรภาพให้อุปทานได้เมื่อสถานการณ์ทางการเมืองสงบ แต่เมื่อการอนุมัติและใบอนุญาตกลายเป็นเครื่องมือนโยบาย ความเชื่อมโยงเดียวกันนี้ก็ยิ่งขยายผลกระทบจากความปั่นป่วน บริษัทที่มีส่วนประกอบจากจีนแม้เพียงเล็กน้อยในแม่เหล็กต้องเผชิญการตรวจสอบทางกฎหมายและระยะเวลารอคอย บทเรียนชัดเจนว่า การกระจายแหล่งจัดหาต้องครอบคลุมขั้นตอนแปรรูปขั้นกลาง ซึ่งเปลี่ยนหัวแร่เข้มข้นให้เป็นออกไซด์แยกชนิด โลหะ โลหะผสม และแม่เหล็กที่ผ่านการรับรอง

ทางเลือกอื่นกำลังก่อตัวขึ้นที่ใด

รัฐบาลและบริษัทต่าง ๆ กำลังพยายามสร้างห่วงโซ่อุปทานครบวงจรนอกจีน สหรัฐฯ สนับสนุนเงินทุนแก่โครงการทำเหมือง การแยกแร่ และการผลิตแม่เหล็กในประเทศและร่วมกับพันธมิตร ออสเตรเลียกำลังขยายกำลังการผลิตและดึงดูดเงินทุนเพื่อการพัฒนา ญี่ปุ่นใช้เงินทุนภาครัฐ สัญญารับซื้อผลผลิตล่วงหน้า และการสนับสนุนด้านเทคนิคผสมผสานกัน เพื่อสนับสนุนผู้ผลิตที่น่าเชื่อถือ สหภาพยุโรปกำลังลดการพึ่งพาด้วยกฎใหม่ มาตรการสนับสนุนแบบเจาะจง และเครื่องมือทางการค้าที่อาจนำมาใช้

แนวทางของญี่ปุ่นและความร่วมมือกับ Lynas

โตเกียวตอบสนองต่อแรงกระแทกในปี 2010 ด้วยการผสมผสานมาตรการด้านการเงิน สัญญารับซื้อผลผลิตล่วงหน้า และความเชี่ยวชาญด้านกระบวนการ ความร่วมมือระหว่าง Sojitz และ JOGMEC กับ Lynas ในออสเตรเลียสร้างแหล่งอุปทานออกไซด์ของแร่หายากที่มั่นคงสำหรับผู้ใช้ในญี่ปุ่น และขยายความร่วมมือไปสู่ธาตุที่มีน้ำหนักมากกว่าในปี 2023 แนวทางนี้ช่วยลดเวลาในการรับรองคุณภาพ ด้วยการเชื่อมโยงเงินทุนเข้ากับการส่งมอบสินค้าจริงและการประกันคุณภาพโดยตรง และยังเป็นต้นแบบที่ประเทศอื่นนำไปปรับใช้ได้

มาตรการและกรอบเวลาของสหรัฐฯ

รัฐบาลวอชิงตันกำลังผสานนโยบายอุตสาหกรรมเข้ากับการย้ายฐานการผลิตไปยังประเทศมิตร เพื่อลดความเสี่ยงจากการพึ่งพา ธนาคารเพื่อการส่งออกและนำเข้าของสหรัฐฯ ส่งสัญญาณว่าจะจัดหาเงินทุนสูงสุด 200 ล้านดอลลาร์ให้แก่โครงการ Goschen ของ VHM Limited ในรัฐวิกตอเรีย ซึ่งเป็นแหล่งแร่ที่มีทั้งออกไซด์ของแร่หายากชนิดเบาและชนิดหนัก รวมถึงเซอร์คอนและรูไทล์ โครงการได้รับอนุมัติสำคัญแล้วและออกแบบมาเพื่อขยายกำลังการผลิต จึงเป็นตัวเลือกสำหรับสัญญารับซื้อระยะยาวจากผู้จัดหารถยนต์ไฟฟ้าและอุปกรณ์ป้องกันประเทศ ขณะเดียวกัน รัฐบาลได้หารือเรื่องคลังสำรองเชิงยุทธศาสตร์ การกำหนดราคาขั้นต่ำสำหรับผู้ผลิตในประเทศ และความร่วมมือกับพันธมิตรด้านการแปรรูปและแม่เหล็ก ข้อตกลงใหม่ที่ประกาศทั่วเอเชียมุ่งผูกมัดอุปทาน ขยายกำลังการถลุงนอกจีน และประสานการสำรองสินค้ากับพันธมิตร เช่น ญี่ปุ่น มาเลเซีย ไทย เวียดนาม และกัมพูชา

แอนดรูว์ คิง ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ VHM ระบุว่า สัญญาณสนับสนุนด้านเงินทุนในช่วงที่ผ่านมาเป็นจุดเปลี่ยนของความมั่นคงในห่วงโซ่อุปทาน เขากล่าวว่าการสนับสนุนจากหน่วยงานของสหรัฐฯ เป็นก้าวที่เป็นรูปธรรม ซึ่งช่วยผลักดันโครงการจากแผนงานไปสู่การก่อสร้าง